özgeylani
07-12-2007, 05:08 PM
Y A B G U
2007-12-01
Y A B G U
Büyük Hun İmparatoru Mo-tun’un (Mete) ünvanı olan yabgu kelimesinin köken ve anlamını çözmeye çalışacağız.
Bu yazıyı Türk Dünyası Araştırmaları Dergisinin Mart/Nisan 2007 sayısında bu konuda okuduğum yazı üzerine yazıyorum. Ben kendi yöntem ve bilgilerimi kullanarak açıklamalarımı yapacağım.
Türkler kendi idarecilerine Han, Hakan, Kağan gibi isimler vermektedirler.
Önce “kağan” sözüne bir bakıp inceleyelim.
Divanı Lügat-it Türk Sözlüğünde:
Kawdınmak: acınmak, şeekat göstermek, fenalıktan kurtulması yollarını aramak.
Kavdınmak: acınmak, şefkat göstermek, fenalıktan kurtulması yollarını aramak.
Kağan sözünü açacak olursak: kağ+an şeklinde olduğunu görürüz.
Kavdın sözünü açtığımız zaman kav+ıt+ın / kağ+t+ın / kağdın şeklinde görürüz.
Anlam olarak acıyıcı, şefkat gösterici, fenalıktan kurtulma yollarını arayıcı (halkı için)
Bu durumda Kağan sözü acıyan, şefkat gösteren, fenalıktan kurtulma yollarını arayan anlamını vermektedir.
Bu sözü kısaca açıkladıktan sonra gelelim esas konumuz olan “YABGU” sözüne. Yabgu sözünü açıklayabilmemiz için bazı sözleri araştırmamız gerekiyor.
Derleme Sözlüğünde:
Yapan: Ardıç ve gamalak ağacının, yatay büyüyen dalları.
Yapma: tezek
Yapma: bulgurla yapılmış, yuvarlak ve yassı köfte.
Yapağı: Kırkılmış koyun yünü.
Aplak: 1- Geniş ve yayvan (yüz için)
2- yuvarlak yüzlü
Epmek: evselemek
Evselemek: 1- tahılın içindeki yabancı maddeleri bir kap içinde savurmak, temizlemek
2- el ayası ile seçmek
Yaf yaf yanmak: çok acımak
Yaf yaf etmek: çok üzülmek
Yafmak: yapmak
Ofalamak: ufalamak, ezmek
Öfelemek: 1- Bir şeyi avuç içinde ezerek ufalamak
2- ovalamak
3- masaj yapmak, ovmak
4-hamuru yoğurup yuvarlamak, topaç yapmak
Ovalamak: el ovuşturmak
Yapma: Özel bir bağ şekli ile bağlanmış 2,5-3 m uzunluğunda çalı topu şeklindedir.
At veya eşşek üzerine enine atılır. Çalı topu oval şekildedir.
Yapağı sözü üzerinde biraz durmamız gerekiyor. Herne kadar yapağı kırkılmış koyun yünü ise de her koyun yünü yapağı değildir. Çukurova Bölgesinde Nisan ayı sıralarında kırkılan
Yün yapağı yünüdür. Yapağı yünü kirli olur, keçe gibi teller birbirine yapışıktır. Bir koyunun yünü bütün olarak çıkar ve oval şekildedir. Kelimenin yapısı yap+a+mak fiiline “k” eki, ona da “ı” eki gelerek yapılmıştır.
Yap: oval
Yap+a+mak: ovallamak, oval yapmak
Yap+a+k: ovallaşmış
Yap+a+k+ı: yapağı: oval şekilde olan yün
Mersin Yörükleri kuzularını gün dönümü sıralarında yani 21 Haziran civarında kırkarlar. Kuzu yünü yapağı olmaz. Kuzu yünü dağılır. Yapağı gibi lifleri birbirine yapışık olmaz. Kuzu kırkımından 40 gün sonra koyun kırkılır. Bu yüne güz yünü denir. Bunlar da yapağı değildir.
Şimdi de Divan’a bakalım:
Yaymak: çalkamak, kımıldatmak, sallamak
Yayılmak: ırgalanmak, yayılmak, salınmak
Abımak: gizlemek, örtmek
Abıdmak: gizlemek, saklamak
Abıtmak: Gizlemek, saklamak, örtülmek
Yabgu, yafa ile aynı kökten türer; ovallık ifade eder.
Dib-yavgudaki dib terimine çeşitli anlamlar verilmiş ise de bana göre asıl, kök, bekâret ve bir diğer ihtimalde fırtına anlamı verir.
Yafışgu: kızılcık
Burada dikkati çeken husus, hem kızılcık meyvesinin hem de yafa portakalının oval olmasıdır.
Yafgu: Halktan olup hakandan iki derece aşağıda bulunan kişiye verilen ungun.
Ovunmak: Ovuşturmak
Bütün bu kelimelerden çıkaracağımız sonuç ile yabgu sözünün yapısı aşağıdaki biçimde olmalıdır:
Yap+ık+ı
Yap+k+ı
Yapkı >> yapku >> yapgu
Bu durumda yabgunun anlamı okşayıcı (halkını), halkına karşı şefkatli olan yönetici olarak karşımıza çıkar.
Duran ABACI.Mersin İstikbal Gazetesi (http://www.mersinistikbal.net)
2007-12-01
Y A B G U
Büyük Hun İmparatoru Mo-tun’un (Mete) ünvanı olan yabgu kelimesinin köken ve anlamını çözmeye çalışacağız.
Bu yazıyı Türk Dünyası Araştırmaları Dergisinin Mart/Nisan 2007 sayısında bu konuda okuduğum yazı üzerine yazıyorum. Ben kendi yöntem ve bilgilerimi kullanarak açıklamalarımı yapacağım.
Türkler kendi idarecilerine Han, Hakan, Kağan gibi isimler vermektedirler.
Önce “kağan” sözüne bir bakıp inceleyelim.
Divanı Lügat-it Türk Sözlüğünde:
Kawdınmak: acınmak, şeekat göstermek, fenalıktan kurtulması yollarını aramak.
Kavdınmak: acınmak, şefkat göstermek, fenalıktan kurtulması yollarını aramak.
Kağan sözünü açacak olursak: kağ+an şeklinde olduğunu görürüz.
Kavdın sözünü açtığımız zaman kav+ıt+ın / kağ+t+ın / kağdın şeklinde görürüz.
Anlam olarak acıyıcı, şefkat gösterici, fenalıktan kurtulma yollarını arayıcı (halkı için)
Bu durumda Kağan sözü acıyan, şefkat gösteren, fenalıktan kurtulma yollarını arayan anlamını vermektedir.
Bu sözü kısaca açıkladıktan sonra gelelim esas konumuz olan “YABGU” sözüne. Yabgu sözünü açıklayabilmemiz için bazı sözleri araştırmamız gerekiyor.
Derleme Sözlüğünde:
Yapan: Ardıç ve gamalak ağacının, yatay büyüyen dalları.
Yapma: tezek
Yapma: bulgurla yapılmış, yuvarlak ve yassı köfte.
Yapağı: Kırkılmış koyun yünü.
Aplak: 1- Geniş ve yayvan (yüz için)
2- yuvarlak yüzlü
Epmek: evselemek
Evselemek: 1- tahılın içindeki yabancı maddeleri bir kap içinde savurmak, temizlemek
2- el ayası ile seçmek
Yaf yaf yanmak: çok acımak
Yaf yaf etmek: çok üzülmek
Yafmak: yapmak
Ofalamak: ufalamak, ezmek
Öfelemek: 1- Bir şeyi avuç içinde ezerek ufalamak
2- ovalamak
3- masaj yapmak, ovmak
4-hamuru yoğurup yuvarlamak, topaç yapmak
Ovalamak: el ovuşturmak
Yapma: Özel bir bağ şekli ile bağlanmış 2,5-3 m uzunluğunda çalı topu şeklindedir.
At veya eşşek üzerine enine atılır. Çalı topu oval şekildedir.
Yapağı sözü üzerinde biraz durmamız gerekiyor. Herne kadar yapağı kırkılmış koyun yünü ise de her koyun yünü yapağı değildir. Çukurova Bölgesinde Nisan ayı sıralarında kırkılan
Yün yapağı yünüdür. Yapağı yünü kirli olur, keçe gibi teller birbirine yapışıktır. Bir koyunun yünü bütün olarak çıkar ve oval şekildedir. Kelimenin yapısı yap+a+mak fiiline “k” eki, ona da “ı” eki gelerek yapılmıştır.
Yap: oval
Yap+a+mak: ovallamak, oval yapmak
Yap+a+k: ovallaşmış
Yap+a+k+ı: yapağı: oval şekilde olan yün
Mersin Yörükleri kuzularını gün dönümü sıralarında yani 21 Haziran civarında kırkarlar. Kuzu yünü yapağı olmaz. Kuzu yünü dağılır. Yapağı gibi lifleri birbirine yapışık olmaz. Kuzu kırkımından 40 gün sonra koyun kırkılır. Bu yüne güz yünü denir. Bunlar da yapağı değildir.
Şimdi de Divan’a bakalım:
Yaymak: çalkamak, kımıldatmak, sallamak
Yayılmak: ırgalanmak, yayılmak, salınmak
Abımak: gizlemek, örtmek
Abıdmak: gizlemek, saklamak
Abıtmak: Gizlemek, saklamak, örtülmek
Yabgu, yafa ile aynı kökten türer; ovallık ifade eder.
Dib-yavgudaki dib terimine çeşitli anlamlar verilmiş ise de bana göre asıl, kök, bekâret ve bir diğer ihtimalde fırtına anlamı verir.
Yafışgu: kızılcık
Burada dikkati çeken husus, hem kızılcık meyvesinin hem de yafa portakalının oval olmasıdır.
Yafgu: Halktan olup hakandan iki derece aşağıda bulunan kişiye verilen ungun.
Ovunmak: Ovuşturmak
Bütün bu kelimelerden çıkaracağımız sonuç ile yabgu sözünün yapısı aşağıdaki biçimde olmalıdır:
Yap+ık+ı
Yap+k+ı
Yapkı >> yapku >> yapgu
Bu durumda yabgunun anlamı okşayıcı (halkını), halkına karşı şefkatli olan yönetici olarak karşımıza çıkar.
Duran ABACI.Mersin İstikbal Gazetesi (http://www.mersinistikbal.net)
