iş kanunu

İŞ KANUNU (1)
Kanun Numarası : 1475
Kabul Tarihi : 25/8/1971
Yayımlandığı R. Gazete : Tarih: 1/9/1971 Sayı: 13943
Yayımlandığı Düstur : Tertip: 5 Cilt: 10 Sayfa: 3102
*
* *
Bu Kanunun yürürlükte olmayan hükümleri için bakınız.
"Yürürlükteki Bazı Kanunların Mülga Hükümleri Külliyatı"
Cilt: 2 Sayfa: 1113
*
* *
Bu Kanun ile ilgili tüzükler için, "Tüzükler Külliyatı" nın kanunlara
göre düzenlenen nümerik fihristine bakınız.
*
* *
Bu Kanun ile ilgili olarak Bakanlar Kurulu Kararı ile yürürlüğe giren
yönetmelik için, "Yönetmelikler Külliyatı" nın kanunlara göre
düzenlenen nümerik fihristine bakınız.
*
* *
BİRİNCİ BÖLÜM
Genel Hükümler
Tarifler:

Madde 1 - Bir hizmet akdine dayanarak herhangi bir işte ücret karşılığı ça-
lışan kişiye işçi, işçi çalıştıran tüzel veya gerçek kişiye işveren, işin yapıl-
dığı yere işyeri denir.
İşin niteliği ve yürütümü bakımından işyerine bağlı bulunan yerlerle, din-
lenme, çocuk emzirme, yemek, uyku, yıkanma, muayene ve bakım, beden veya mesleki
eğitim yerleri ve avlu gibi sair eklentiler ve araçlar da işyerinden sayılır.
İşyerinde işveren adına hareket eden ve işin ve işyerinin yönetiminde görev
alan kimselere işveren vekili denir. İşveren vekilinin bu sıfatla işçilere karşı
muamele ve yüklemlerinden doğrudan doğruya işveren sorumludur.
---------------------------------
(1) Bu Kanuna göre ödenmesi gereken kıdem tazminatlarının tamamı, 31/12/1960
tarih ve 193 sayılı Gelir Vergisi Kanununun 25 inci maddesinin 7 nci bendi
gereğince gelir vergisinden müstesnadır.
Bu kanunda işveren için öngörülen her çeşit sorumluluk ve zorunluluklar iş-
veren vekilleri hakkında da uygulanır. İşveren vekilliği sıfatı, işçilere tanı-
nan hak ve vecibeleri ortadan kaldırmaz.
Bir işverenden belirli bir işin bir bölümünde veya eklentilerinde iş alan ve
işçilerini münhasıran o işyerinde ve eklentilerinde çalıştıran diğer bir işvere-
nin kendi işçilerine karşı o işyeri ile ilgili ve bu kanundan veya hizmet akdin-
den doğan yüklemlerinden asıl işveren de birlikte sorumludur.
Uygulama alanı:

Madde 2 - Bu kanun, beşinci maddedeki istisnalar dışında kalan bütün işyer-
lerine, bu işyerlerinin işverenleri ile işveren vekillerine ve işçilerine faali-
yet konularına bakılmaksızın uygulanır.
İşyerini bildirme:

Madde 3 - Bu kanunun kapsamına girecek nitelikte bir işyerini kuran, her ne
suretle olursa olsun devralan, çalışma konusunu kısmen veya toptan değiştiren,
yapılan işin tamamlanması yüzünden veya herhangi bir sebeple sürekli olarak ça-
lışmasını bırakan işveren, işyerinin unvan ve adresini, çalıştırılan işçi sayı-
sını, çalışma konusunu, işin başlama veya bitme gününü, kendi adını, soy adını
ve adresini, varsa işveren vekil veya vekillerinin adı, soyadı ve adreslerini,
sürekli işlerde bir ay içinde bölge çalışma müdürlüğüne bildirmek zorundadır.
Bölge çalışma müdürlüğü mesul memuru ise bildirimin alındığına dair belge
vermek zorundadır.
Uygulama başlangıcı:

Madde 4 - İşyerleri, işverenler, işveren vekilleri ve işçiler, üçüncü madde-
deki bildirim gününe bakılmaksızın, ikinci maddede de gösterilen niteliğin edi-
nildiği günden başlıyarak bu kanun hükümlerine bağlı olurlar.
İstisnalar:

Madde 5 - Aşağıda belirtilen hususlarda bu kanun hükümleri uygulanmaz:
1. Deniz ve hava taşıma işlerinde,
2. Tarım işlerinde (Orman tali yolları dahil),
3. Bir ailenin üyeleri veya hısımları arasında dışardan başka biri katılmı-
yarak evlerde ve el sanatlarının yapıldığı işlerde,
4. Ev hizmetlerinde,
5. 507 sayılı Esnaf ve Küçük Sanatkarlar Kanununun 2 nci maddesinin tarifine
uygun üç kişinin çalıştığı işyerlerinde,
6. 18 yaşını bitirmemiş çıraklar hakkında,
7. Aile ekonomisi hududu içinde kalan tarımla ilgili her çeşit yapı işlerin-
de,
8. Konutların kapıcılık hizmetlerinde,
9. Sporcular hakkında,
10. Yardım Sevenler Derneği merkez ve taşra atelyelerinde çalışanlar hakkın-
da,
11. Rehabilite edilenler hakkında,
Şu kadar ki,
a) Kıyılarda veya liman ve iskelelerde gemilerden karaya ve karadan gemilere
yapılan yükleme ve boşaltma işleri,
b) Havacılığın bütün yer tesislerinde yürütülen işler,
c) Tarım sanatları ile tarım aletleri makina ve parçalarının yapıldığı atel-
ye ve fabrikalarda görülen İşler,
ç) Tarım işletmelerinde yapılan yapı işleri,
d) Halkın faydalanmasına açık veya işyerlerinin müştemilatı durumunda olan
park ve bahçe işleri,
e) Kaloriferli konut kapıcıları ile çalışmasını aynı işverene veya aynı ko-
nuta hasreden konut kapıcıları,
f) Deniz İş Kanunu kapsamına girmiyen ve tarım işlerinden sayılmıyan, deniz-
lerde çalışan su ürünleri müstahsalları ile ilgili işler.
Bu kanun hükümlerine tabidir.
Sanayi ve ticaret işleri:

Madde 6 - I. Bu kanunun uygulanması bakımından sanayiden sayılacak işler
şunlardır:
a) Her türlü madenleri arama ve topraktan çıkarma işleriyle taş, kum ve ki-
reç ocakları gibi işler,
b) Ham, yarı ve tam yapılmış maddelerin işlenmesi, temizlenmesi, şeklinin
değiştirilmesi, süslenmesi, satış için hazırlanması işleri,
c) Her türlü kurma, onarma, sökme, dağıtma ve yıkma işleri,
ç) Bina yapılması ve onarımı, değiştirilip bozulması ve yıkılması işleri ve
bunlara yardımcı her türlü sınai yapım işleri,
d) Yol, demiryolu, tramvay yolu, liman, kanal, baraj, hava alanı, dalgakı-
ran, tünel, köprü, lağım ve kuyuların yapılması ve onarımı, batıkların çıkarıl-
ması ve bataklık kurutma gibi işler,
e) Elektrik ve her çeşit muharrik kuvvetlerin elde edilmesi, değiştirilmesi,
taşınması, kurma ve dağıtma işleri,
f) Su ve gaz tesisatı, kurma ve işletmesi işleri,
g) Telefon, telgraf, telsiz, radyo ve televizyon kurma işleri,
h) Gemi ve vapur yapımı, onarımı, değiştirilmesi ve bozup dağıtma işleri,
i) Karada taşıma işleri,
ı) Göl ve akarsularda insan veya eşya ve hayvan taşıma işleri,
j) Eşyanın istasyon, antrepo, iskele, limanlar ve hava alanlarında yükletil-
mesi, boşaltılması işleri,
k) Basımevlerinde yapılan işler.
II. Bu kanunun uygulanması bakımından ticaretten sayılan işler şunlardır:
a) Ham, yarı ve tam yapılmış her çesit bitkisel, hayvani veya sınai ürün ve
malların alımı ve satımı işleri,
b) Bankacılık gibi para tedavülü ile ilgili işlerle, sigortacılık, komisyon-
culuk, depoculuk, ambarcılık, antrepoculuk ve benzeri işler,
c) Denizlerde çalışan su ürünleri müstahsalları ile ilgili işler,
III. Yukarda yazılı işler dışında kalan başka bir işin kanunun uygulanması
bakımından sanayi veya ticaret işlerinden sayılıp sayılmamasını belirtmeye
Çalışma Bakanlığı yetkilidir.
Bildirimin yazılı olması:

Madde 7 - Bildirimlerin ilgiliye yazılı olarak ve imza karşılığında yapılma-
sı gerekir. Bildirim yapılan kişi bunu imzalamazsa, durum o yerde tutanakla tes-
pit edilir. Ancak 7201 sayılı Kanun kapsamına giren tebligat anılan kanun hüküm-
lerine göre yapılır.
Sürekli ve süreksiz işler:

Madde 8 - Nitelikleri bakımından en çok 30 iş günü süren işlere süreksiz iş,
bundan fazla süren işlere sürekli iş denir.
Bu kanunun 3, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22, 24, 25, 27,
49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 71, 76 ve 93 üncü maddeleri süreksiz
işlere uygulanmaz. Süreksiz işlerde bu maddelerin konusu olan uyuşmazlıklarda
Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır.
İKİNCİ BÖLÜM
Hizmet Akdi
Yazılı akit:

Madde 9 - (Değişik: 29/7/1983-2869/1 md.)
Belirli süresi bir yıl veya daha uzun sürekli hizmet akitlerinin yazılı ola-
rak yapılması zorunludur. Bu akitler damga vergisi ve her çeşit resim ve harçtan
muaftır. Akit noterlikçe onanmış ise noter ücretleri bu hükmün dışında tutulur.
Yazılı akit yapılmayan durumlarda işveren, işçinin isteği üzerine, kendisine
genel ve özel iş şartlarını gösteren ve imzasını taşıyan bir belge vermekle yü-
kümlüdür.
Bu belgeler damga vergisi ve her çeşit resim ve harçtan muaftır.
Takım sözleşmesi:

Madde 10 - Birden çok işçinin meydana getirdiği bir takımı temsilen bu işçi-
lerden birinin, takım kılavuzu sıfatiyle işverenle yaptığı sözleşmeye, takım
sözleşmesi denir.
Takım sözleşmesinin, süresi ne olursa olsun yazılı yapılması gerekir.
Takım sözleşmesinde isimleri yazılı işçilerden her birinin işe başlamasiyle,
bu Sözleşme o işçi ile işveren arasında doğrudan doğruya yapılmış sayılır. An-
cak, takım sözleşmesi hakkında Borçlar Kanununun 110 uncu maddesi hükmü de yü-
rür. Takım sözleşmesine girmiş olan işçilerin ücretlerini işveren veya işveren
vekili her birine ayrı ayrı ödemek zorundadır.
9 uncu maddenin ikinci fıkrası hükmü takım sözleşmelerine de uygulanır.
Yazılı akdin şekli:

Madde 11 - Bu kanuna göre yapılacak yazılı sözleşmelerde aşağıdaki hususla-
rın bulunması gerekir:
1. İşverenin ve işçinin (Takım sözleşmelerinde her işçinin ayrı ayrı) ad ve
kimlikleri,
2. Yapılacak iş,
3. İşyerinin adresi,
4. Süresi belirli sözleşmelerde sözleşmenin süresi,
5. Ücret, (Takım sözleşmesinde her işçi için ayrı ayrı) ödeme şekli ve za-
manı,
6. Var ise tarafların ileri sürdükleri özel şartlar,
7. Hizmet akdinin yapıldığı gün,
8. Tarafların imzası.
Deneme süresi:

Madde 12 - (Değişik: 29/7/1983-2869/2 md.)
Sürekli hizmet akitlerinde deneme süresi en çok bir aydır.
Ancak bu süre toplu iş sözleşmeleriyle üç aya kadar uzatılabilir.
Bu süre içinde taraflar hizmet aktini bildirimsiz ve tazminatsız feshedebi-
lirler. Ancak, işçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır.
Akdin feshinde bildirim:

Madde 13 - A) Süresi belirli olmıyan sürekli hizmet akitlerinin feshinden
önce durumun diğer tarafa bildirilmesi gerekir.
Hizmet akdi:
a) İşi altı aydan az sürmüş olan işçi için, bildirimin diğer tarafa yapılma-
sından başlıyarak iki hafta sonra,
b) İşi altı aydan birbuçuk yıla kadar sürmüş olan işçi için, bildirimin di-
ğer tarafa yapılmasından başlıyarak dört hafta sonra,
c) İşi birbuçuk yıldan üç yıla kadar sürmüş olan işçi için, bildirimin diğer
tarafa yapılmasından başlıyarak altı hafta sonra,
ç) İşi üç yıldan, fazla sürmüş olan işçi için, bildirimin diğer tarafa ya-
pılmasından başlıyarak sekiz hafta sonra,
Feshedilmiş olur.
B) Öneller asgari olup sözleşme ile artırılabilir.
C) Bildirme şartına uymıyan taraf yukarda yazılı önellere ilişkin ücret tu-
tarında tazminat ödemek zorundadır.
İşveren, işçinin ihbar önellerine ait ücretini peşin vermek suretiyle hizmet
akdini feshedebilir.
İşçinin sendikaya üye olması, şikayete başvurması gibi sebeplerle işinden
çıkartılması hallerinde ve genel olarak hizmet akdini fesih hakkının kötüye kul-
lanıldığını gösteren diğer durumlarda (A) bendinde yazılı önellere ait ücretle-
rin üç katı tutarı tazminat olarak ödenir.
Tarafların ayrıca tazminat isteme hakları saklıdır.
Kıdem tazminatı:

Madde 14 - (Değişik birinci fıkra: 29/7/1983-2869/3 md.) Bu Kanuna tabi iş-
çilerin hizmet akitlerinin:
1. İşveren tarafından bu Kanunun 17 nci maddesinin II numaralı bendinde gös-
terilen sebepler dışında,
2. İşçi tarafından bu Kanunun 16 ncı maddesi uyarınca,
3. Muvazzaf askerlik hizmeti dolayısıyle,
4. Bağlı bulundukları kanunla kurulu kurum veya sandıklardan yaşlılık, emek-
lilik veya malullük aylığı yahut toptan ödeme almak amacıyla;
5. (Ek: 25/8/1999 - 4447/45 md.) 506 Sayılı Kanunun 60 ıncı maddesinin bi-
rinci fıkrasının (A) bendinin (a) ve (b) alt bentlerinde öngörülen yaşlar
dışında kalan diğer şartları veya aynı Kanunun Geçici 81 inci maddesine göre
yaşlılık aylığı bağlanması için öngörülen sigortalılık süresini ve prim ödeme
gün sayısını tamamlayarak kendi istekleri ile işten ayrılmaları nedeniyle,
Feshedilmesi veya kadının evlendiği tarihten itibaren bir yıl içerisinde
kendi arzusu ile sona erdirmesi veya işçinin ölümü sebebiyle son bulması halle-
rinde işçinin işe başladığı tarihten itibaren hizmet aktinin devamı süresince
her geçen tam yıl için işverence işçiye 30 günlük ücreti tutarında kıdem tazmi-
natı ödenir. Bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır.
(Değişik fıkralar: 17/10/1980-2320/1 md.):
İşçilerin kıdemleri, hizmet akdinin devam etmiş veya fasılalarla yeniden ak-
dedilmiş olmasına bakılmaksızın aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde ça-
lıştıkları süreler gözönüne alınarak hesaplanır. İşyerlerinin devir veya intika-
li yahut herhangi bir suretle bir işverenden başka bir işverene geçmesi veya
başka bir yere nakli halinde işçinin kıdemi, işyeri veya işyerlerindeki hizmet
akitleri süre-
lerinin toplamı üzerinden hesaplanır. 12/7/1975 tarihinden, itibaren (1) işyeri-
nin devri veya herhangi bir suretle el değiştirmesi halinde işlemiş kıdem tazmi-
natlarından her iki işveren sorumludur. Ancak, işyerini devreden işverenlerin bu
sorumlulukları işçiyi çalıştırdıkları sürelerle ve devir esnasındaki işçinin al-
dığı ücret seviyesiyle sınırlıdır. 12/7/1975 tarihinden evvel (2) işyeri devrol-
muş veya herhangi bir suretle el değiştirmişse devir mukavelesinde aksine bir
hüküm yoksa işlemiş kıdem tazminatlarından yeni işveren sorumludur.
İşçinin birinci bendin 4 üncü fıkrası hükmünden faydalanabilmesi için aylık
veya toptan ödemeye hak kazanmış bulunduğunu ve kendisine aylık bağlanması veya
toptan ödeme yapılması için yaşlılık sigortası bakımından bağlı bulunduğu kuruma
veya sandığa müracaat etmiş olduğunu belgelemesi şarttır. İşçinin ölümü halinde
bu şart aranmaz.
T.C. Emekli Sandığı Kanunu ve Sosyal Sigortalar Kanununa veya yalnız Sosyal
Sigortalar Kanununa tabi olarak sadece aynı ya da değişik kamu kuruluşlarında
geçen hizmet sürelerinin birleştirilmesi suretiyle Sosyal Sigortalar Kanununa
göre yaşlılık veya malullük aylığına ya da toptan ödemeye hak kazanan işçiye,
bu kamu kuruluşlarında geçirdiği hizmet sürelerinin toplamı üzerinden son kamu
kuruluşu işverenince kıdem tazminatı ödenir.
Yukarıda belirtilen kamu kuruluşlarında işçinin hizmet akdinin evvelce bu
maddeye göre kıdem tazminatı ödenmesini gerektirmeyecek şekilde sona ermesi su-
retiyle geçen hizmet süreleri kıdem tazminatının hesabında dikkate alınmaz.
Ancak, bu tazminatın T.C. Emekli Sandığına tabi olarak geçen hizmet süresine
ait kısmı için ödenecek miktar, yaşlılık veya malullük aylığının başlangıç tari-
hinde T.C. Emekli Sandığı Kanununun yürürlükteki hükümlerine göre emeklilik ik-
ramiyesi için öngörülen miktardan fazla olamaz.
Bu maddede geçen kamu kuruluşları deyimi, genel, katma ve özel bütçeli ida-
reler ile 468 sayılı Kanunun 4 üncü maddesinde sayılan kurumları kapsar.
Aynı kıdem süresi için bir defadan fazla kıdem tazminatı veya ikramiye öden-
mez.
Kıdem tazminatının hesaplanması, son ücret üzerinden yapılır. Parça başı,
akort, götürü veya yüzde usulü gibi ücretin sabit olmadığı hallerde son bir yıl-
lık süre içinde ödenen ücretin o süre içinde çalışılan günlere bölünmesi sure-
tiyle bulunacak ortalama ücret bu tazminatın hesabına esas tutulur.
Ancak, son bir yıl içinde işçi ücretine zam yapıldığı takdirde, tazminata
esas ücret,işçinin işten ayrılma tarihi ile zammın yapıldığı tarih arasında alı-
nan ücretin aynı süre içinde çalışılan günlere bölünmesi suretiyle hesaplanır.
(Değişik: 29/7/1983-2869/3 md.) 13 üncü maddenin (C) bendinde sözü geçen
tazminat ile bu maddede yer alan kıdem tazminatına esas olacak ücretin hesabında
26 ncı maddenin birinci fıkrasında yazılı ücrete ilaveten işçiye sağlanmış olan
para ve para ile ölçülmesi mümkün akdi ve kanundan doğan menfaatler de gözönünde
tutulur. Kıdem tazminatının zamanında ödenmemesi sebebiyle açılacak davanın

---------------------
(1) 5/5/1981 tarih ve 2457 sayılı Kanunun 1 inci maddesiyle "Bu Kanunun neşri
tarihinden itibaren" deyimi, "12/7/1975 tarihinden itibaren" şeklinde de-
ğiştirilmiş ve metne işlenmiştir.
(2) 5/5/1981 tarih ve 2457 sayılı Kanunun 1 inci maddesi ile "Bu Kanunun neş-
rinden evvel" deyimi, "12/7/1975 tarihinden evvel" olarak değiştirilmiş ve
metne işlenmiştir.
sonunda hakim gecikme süresi için, ödenmeyen süreye göre mevduata uygulanan en
yüksek faizin ödenmesine hükmeder. İşçinin mevzuattan doğan diğer hakları saklı-
dır.
(Değişik: 17/10/1980-2320/1 md.) Bu maddede belirtilen kıdem tazminatı ile
ilgili 30 günlük süre hizmet akidleri veya toplu iş sözleşmeleri ile işçi lehine
değiştirilebilir.
(Değişik: 10/12/1982-2762/1 md.) Ancak, toplu sözleşmelerle ve hizmet akit-
leriyle belirlenen kıdem tazminatlarının yıllık miktarı, Devlet Memurları Kanu-
nuna tabi en yüksek Devlet memuruna 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu hü-
kümlerine göre bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçe-
mez.
(Değişik fıkralar: 17/10/1980-2320/1 md.):
İşçinin ölümü halinde yukarıdaki hükümlere göre doğan tazminat tutarı, kanu-
ni mirasçılarına ödenir.
Kıdem tazminatından doğan sorumluluğu işveren şahıslara veya sigorta şirket-
lerine sigorta ettiremez.
İşveren sorumluluğu altında ve sadece yaşlılık, emeklilik, malullük, ölüm ve
toptan ödeme hallerine mahsus olmak kaydiyle Devlet veya kanunla kurulu kurum-
larda veya % 50 hisseden fazlası Devlete ait bir bankada veya bir kurumda işve-
ren tarafından kıdem tazminatı ile ilgili bir fon tesis edilir.
Fon tesisi ile ilgili hususlar kanunla düzenlenir.
Yeni işverenin sorumluluğu:

Madde 15 - Süresi belirli olan veya olmıyan sürekli hizmet akdi ile bir iş-
verenin işine girmiş olan işçi, akid süresinin bitmesinden önce yahut bildirim
öneline uymaksızın işini bırakıp başka bir işverenin işine girerse hizmet akdi-
nin bu suretle feshinden ötürü eski işverenin zararından, işçinin sorumluluğu
yanında, ayrıca yeni işveren dahi aşağıdaki hallerde hakimin belirteceği derece-
de sorumludur:

a) İşçinin bu davranışına, yeni işine girdiği işveren sebep olmuşsa,
b) Yeni işveren, işçinin bu davranışını bile bile onu işine almışsa,
c) Yeni işveren işçinin bu davranışını öğrendikten sonra dahi onu çalıştır-
maya devam ederse.
İşçinin bildirimsiz fesih hakkı:

Madde 16 - Süresi belirli olsun veya olmasın, sürekli hizmet akidlerinde
işçi, aşağıda yazılı hallerde, dilerse akdi sürenin bitiminden önce veya bildi-
rim önelini beklemeksizin feshedebilir.
I - Sağlık sebepleri:
a) Hizmet akdinin konusu olan işin yapılması sözleşme sırasında bilinmiyen
ve işin mahiyetinden doğan bir sebeple işçinin sağlığı veya yaşayışı için tehli-
keli olursa,
b) İşçinin sürekli olarak yakından ve doğrudan doğruya buluşup görüştüğü iş-
veren, yahut başka bir işçi bulaşıcı veya işçinin işi ile bağdaşamıyan bir has-
talığa tutulursa,
II- Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymıyan haller ve benzerleri:
a) Hizmet akdi yapıldığı sırada bu akdin esaslı noktalarından biri hakkında
yanlış vasıflar veya şartlar göstermek yahut gerçeğe uygun olmıyan bilgiler ver-
mek veya sözler söylemek gibi hallerle işveren, işçiyi yanıltırsa,
b) İşveren işçinin veya ailesi üyelerinden birinin şeref ve namusuna dokuna-
cak şekilde sözler söyler veya davranışlarda bulunursa,

c) İşçi İşverenin evinde oturmakta ise, bunların yaşayış tarzları genel ah-
lak bakımından düzgün olmazsa,
ç) İşveren işçiye veya ailesi üyelerinden birine karşı sataşmada bulunur ve-
ya gözdağı verirse, yahut işçiyi veya ailesi üyelerinden birini kanuna karşı
davranışa özendirir, kışkırtır, sürükler, yahut işçiye veya ailesi üyelerinden
birine karşı hapsi gerektiren bir suç işlerse yahut işçi hakkında şeref ve hay-
siyet kırıcı asılsız ağır isnat veya ithamlarda bulunursa,
d) İşveren tarafından işçinin ücreti kanun hükümleri veya iş sözleşmesi
şartları gereğince hesap edilmez veya ödenmezse,
e) Ücretin parça başına veya iş tutarı üzerinden ödenmesi kararlaştırılıp da
işveren tarafından işçiye, yapabileceği sayı ve tutardan az iş verildiği haller-
de, aradaki ücret farkı zaman esasına göre ödenerek işçinin eksik aldığı ücret
karşılanmazsa, yahut iş şartları esaslı bir tarzda değişir, başkalaşır veya uy-
gulanmazsa; (sözleşmelere bu fıkradaki haller hakkında başka türlü kayıt konma-
mak şartiyle).

III- Zorlayıcı sebepler:
İşçinin çalıştığı işyerinde bir haftadan fazla süre ile işin durmasını ge-
rektirecek zorlayıcı sebepler ortaya çıkarsa.
İşverenin bildirimsiz fesih hakkı:

Madde 17 - Süresi belirli olsun veya olmasın, sürekli hizmet akitlerinde iş-
veren aşağıda yazılı hallerde, dilerse hizmet akdini sürenin bitiminden önce ve-
ya bildirim önelini beklemeksizin feshedebilir.
I - Sağlık sebepleri:
a) İşçinin kendi kasdından veya derli toplu olmıyan yaşayışından yahut iç-
kiye düşkünluğünden doğacak bir hastalığa veya sakatlığa uğraması halinde, bu
sebeple doğacak devamsızlığın ardı ardına üç iş günü veya bir ayda beş iş günün-
den fazla sürmesi,
b) İşçinin bulaşıcı veya işi ile bağdaşamıyacak derecede tiksinti verici bir
hastalığa tutulduğunun anlaşılması,
(a) fıkrasında sayılan sebepler dışında işçinin kendi kusuruna yükletilmeyen
hastalık, kaza, doğum ve gebelik gibi hallerde işveren için hizmet akdini bildi-
rimsiz fesih hakkı: Hastalık işçinin işyerindeki çalışma süresine göre 13 üncü
maddedeki bildirim önellerini altı hafta aşmasından sonra doğar. Doğum ve gebe-
lik hallerinde bu süre 70 nci maddedeki sürenin bitiminde başlar. Ancak işçinin
işine gidemediği süreler için ücret işlemez.

II - Ahlak ve iyi niyet kurallarına uymıyan haller ve benzerleri:
a) Hizmet akdi yapıldığı sırada bu akdin esaslı noktalarından biri için
gerekli vasıflar veya şartlar kendisinde bulunmadığı halde bunların kendisinde
bulunduğunu ileri sürerek, yahut gerçeğe uygun olmıyan bilgiler veya sözler söy-
liyerek işçinin işvereni yanıltması,
b) İşçinin, İşveren yahut bunların aile üyelerinden birinin şeref ve namu-
suna dokunacak sözler sarfetmesi veya davranışlarda bulunması, yahut işveren
hakkında şeref ve haysiyet kırıcı asılsız ihbar ve isnatlarda bulunması,
c) İşverenin evinde oturan işçinin yaşayışının o evin adabına ve usullerine
uygun veya genel ahlak bakımından düzgün olmaması,
ç) İşçinin, işverene yahut onun ailesi üyelerinden birine yahut işverenin
başka işçisine sataşması veya 77 nci maddeye aykırı hareket etmesi,
d) İşçinin, işverenin güvenini kötüye kullanmak, hırsızlık yapmak, işvere-
nin meslek sırlarını ortaya atmak gibi doğruluk ve bağlılığa uymıyan davranış-
larda bulunması,
e) İşçinin, işyerinde, yedi günden fazla hapisle cezalandırılan ve cezası
ertelenmiyen bir suç işlemesi,
f) İşçinin işverenden izin almaksızın veya haklı bir sebebe dayanmaksızın
ardı ardına iki gün veya bir ay içinde iki defa herhangi bir tatil gününden son-
raki iş günü, yahut bir ayda üç iş günü işine devam etmemesi,
g) İşçinin yapmakla, ödevli bulunduğu görevleri kendisine hatırlatıldığı
halde yapmaması,
h) İşçinin kendi isteği veya savsaması yüzünden işin güvenliğini tehlikeye
düşürmesi, işverenin malı olan veya malı olmayıp da eli altında bulunan makina-
ları tesisatı veya başka eşya ve maddeleri on günlük ücretinin tutarı ile ödiye-
miyecek derecede hasara veya kayba uğratması,
III - İşyerinde işçiyi bir haftadan fazla süre ile çalışmaktan alıkoyan bir
zorlayıcı sebebin ortaya çıkması.
Akdi fesih hakkını kullanma öneli:

Madde 18 - 16 ve 17 nci maddelerde gösterilen ahlak ve iyi niyet kuralları-
na uymıyan hallere dayanarak işçi veya işveren için tanınmış olan akdi fesih
yetkisi, iki taraftan birinin bu çeşit davranışlarda bulunduğunu öbür tarafın
öğrendiği günden başlıyarak altı işgünü geçtikten ve her halde fiilin vukuundan
itibaren bir sene sonra kullanılamaz.
Bu haller sebebiyle işçi yahut işverenden hizmet akdini yukardaki fıkranın
öneli içinde feshedenlerin diğer taraftan tazminat hakları saklıdır.
Yeni iş arama izni:

Madde 19 - Bildirim önelleri sırasında işveren, işçiye yeni bir iş bulması
için gerekli olan iş arama süresini iş saatleri içinde ve ücret kesintisi yapma-
dan vermeye mecburdur. Bu iş arama izninin süresi günde iki saatten az olamaz ve
işçi isterse iş arama izin saatlerini birleştirerek toplu kullanabilir. Ancak iş
arama iznini toplu kullanmak istiyen işçi, bunu işten ayrılacağı günden evvelki
günlere rastlatmak ve bu durumu işverene bildirmek zorundadır.
Çalışma belgesi:

Madde 20 - İşinden ayrılan işçiye, işveren tarafından işinin çeşidinin ne
olduğunu ve süresini gösteren bir belge verilir. İşverenin belgedeki imzası, iş-
çi dilerse o yerdeki muhtar veya mülki amir tarafından onaylanır.
Genel ve katma bütçeli dairelerle mahalli idarelerden veya Kamu İktisadi
Teşebbüslerinden yahut özel kanuna veya özel kanunla verilmiş yetkiye dayanıla-
rak kurulan banka ve kuruluşlardan veya bunlara bağlı işyerlerinden yahut kamu
yararına yardımcı derneklere bağlı işyerlerinden çıkan işçinin aldığı belgeler
hakkında yukarıki onama hükmü uygulanmaz.
İşveren, işçinin istediği belgeyi vermemekte direnirse veyahut belgeye işçi
için doğru olmıyan yazılar yazarsa, işçinin yahut yeni işine girdiği işverenin
isteği üzerine, o yerdeki muhtar veya mülki amir tarafından yapılacak inceleme
sonucunu gösteren bir belge, işçiye veya yeni işverene verilir. Muhtar veya mül-
ki amir tarafından yapılacak inceleme bir haftada bitirilir ve gerekli belge
muhtar veya mülki amirlikçe verilir.
Genel ve katma bütçeli dairelerle mahalli idarelerden veya Kamu İktisadi
Teşebbüslerinden yahut özel kanuna veya özel kanunla verilmiş yetkiye dayanıla-
rak kurulan banka ve kuruluşlardan veya bunlara bağlı işyerlerinden çıkan işçi-
lere belge verilmek istenmez veyahut belgeye doğru olmıyan yazılar yazılırsa,
gerekli incelemenin yapılması için bu işyerlerinin bağlı oldukları makamlara
başvurulur.

Belgenin vaktinde verilmemesinden veyahut belgede doğru olmıyan yazılar
bulunmasından zarar gören işçi veyahut bu işçiyi işine alan yeni işveren eski
işverenden zarar ve ziyan istiyebilir.
Bu belgeler her türlü resim ve harçtan muaftır.
Çalışma ve kimlik karnesi:

Madde 21 - İşveren işe aldığı her işçiye en geç on beş gün içinde "işçi ça-
lışma ve kimlik karnesi" vermek zorundadır. Deneme süresine bağlı tutulan işçi-
ler için bu onbeş günlük süre, deneme süresinin bitiminden sonra başlar. Bu kar-
ne ancak İş ve İşçi Bulma Kurumu tarafından tek tip olarak bastırılır ve parası
karşılığında İşverenlere verilir. Sözü edilen karnelerin şekli içine nelerin
yazılacağı ve nasıl alınıp verileceği ve kullanılacağı Çalışma Bakanlığı tara-
fından çıkarılacak bir tüzükte gösterilir.
Kantin açılması:

Madde 22 - Bölge Çalışma Müdürlüğünün tetkiki neticesinde:
a) İşçiler için daha faydalı olacağı anlaşılırsa,
b) Şehir ve kasabalardan uzak işyerlerinde işçiler veya bunlarla birlikte
işveren tarafından açılmamışsa,
Asgari işçi adedi, işyeri hususiyeti, satılacak maddelerin cinsleri, vasıf-
ları ve masraf karşılıkları Çalışma, Sanayi ve Ticaret Bakanlıkları tarafından
en geç bir yıl içinde çıkarılacak bir yönetmelikte belirtilen esaslara göre,
işçilere veya bunların ailelerine yiyecek, içecek, giyecek ve yakacak gibi ge-
rekli maddeleri satmak üzere kantinler açılması mecburidir.
İşçiler kantinlerden alış veriş etmeye zorlanamaz.
Sözü edilen yönetmeliğin yürürlüğünden önce açılmış kantinler veya benzeri
satış yerleri için, işveren yönetmeliğin yürürlük gününden başlıyarak üç ay
içinde Bölge Çalışma Müdürlüğüne başvurup bu satış yerlerinin yönetmelik hüküm-
lerine uygunluğunu tespit ettirmek zorundadır. Bu gibi yerlerde yapılması gere-
ken değişiklikler ve düzeltmeler yetkili makamca verilecek uygun öneller içinde
işveren tarafından tamamlanır.
İşverenin ödeme sorumluluğu:

Madde 23 - İşveren, işçinin iş sebebiyle yok olan veya bozulan alet, taşıt
ve sakatlanan hayvanlarını ödemekle yükümlüdür. Şu kadar ki; işveren, işçinin
kendi kusur ve ihmali ile sebep olduğu yok olma veya, sakatlanmaları ve bozulma-
ları ödemekle yükümlü değildir.
İşten çıkarmanın sonucu:

Madde 24 - (Değişik: 4/7/1975-1927/2 md.)
İşverenler bu kanunun 13 üncü maddesinde belirtilen şartlara uyarak işine
son verdiği veya 16 ncı maddenin III ncü bendi gereğince iş aktini fesheden iş-
çilerin yerine, çıkma veya çıkarma tarihinden itibaren 6 ay içinde başka işçi
alamaz.
Bu süre içinde işyerine aynı nitelikteki iş için yeniden işçi almak isteyen
işveren durumu uygun araçlarla yayınlar ve işçinin kaydettirdiği adresine noter
aracılığı ile duyurur. Tebliği tarihinden itibaren 15 gün içinde işyerine baş-
vurmayanların bu hakkı düşer.

17 nci maddenin 1 inci bendinin (b) fıkrası ve III üncü bentleri gereğince
işten çıkarılan isçiler hakkında da 6 aylık süre içinde işten çıkarmayı gerekti-
ren sebepler ortadan kalkmış ise, birinci fıkra hükmü uygulanır.
Bir işyerinin aynı şartlarla, işletilmesi veya işletmeye başlanması yahut
mevsim ya da kampanya nedeniyle yeniden çalışmaya geçmesi hallerinde de bu madde
hükmü uygulanır. Mevsim ve kampanya işlerinde çalışan işçiler için noter teb-
ligatı hükmü uygulanmaz.
Bağlı bulunduğu emeklilik mevzuatı gereğince yaşlılık ya da emeklilik yaşını
doldurmuş ve aynı zamanda yaşlılık veya emeklilik aylığına hak kazanmış olan iş-
çiler hakkında bu maddenin tekrar işe alınma zorunluluğuna ilişkin hükümleri
uygulanmaz.
İşlerine son verilen işçilerin sayısı 10 ve daha fazla olduğu takdirde işve-
ren, yeni bir işe yerleştirilebilmeleri için, bunların isimlerini ve nitelikle-
rini çıkarma tarihinden en az bir ay önce ilgili İş ve İşçi Bulma Kurumu örgütü-
ne bildirmek zorundadır.
Çalıştırma zorunluluğu:

Madde 25 - (Değişik: 29/7/1983-2869/4 md.)
A) İşverenler 50 veya daha fazla işçi çalıştırdıkları işyerlerinde % 3 ora-
nında sakat kimseyi meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun bir işte çalıştır-
makla yükümlüdürler. Aynı il hudutları içinde birden fazla işyeri bulunan işve-
renlerin çalıştırmakla yükümlü olduğu sakat sayısı,toplam işçi sayısına göre he-
saplanır.
(Değişik: 30/5/1997-KHK-572/13 md.) Çalıştırılacak özürlü sayısının tesbi-
tinde, bu Kanuna tabi işyerlerinde çalışan işçilerin sayısı esas alınır. % 3`ün
hesaplanmasında yarıma kadar olan kesirler dikkate alınmaz. Yarım ve daha faz-
la kesirler tama çıkarılır.
İşyerinin işçisi iken sakatlanmış olanlara öncelik hakkı tanınır.
Bir işyerinden malulen ayrılmak zorunda kalıp da sonradan maluliyeti ortadan
kalkan sakat işçiler eski işyerlerine alınmalarını istedikleri takdirde, işve-
ren bunları boş yer varsa derhal, yoksa boşalacak ilk işe o andaki şartlarla
başka isteklilere tercih ederek almak zorundadır.
İşveren çalıştırmak zorunda olduğu sakat kimseleri İş ve İşçi Bulma Kurumu
aracılığı ile sağlar.

ılığı ile sağlar.
Çalıştırılacak sakatların nitelikleri, hangi işlerde çalıştırılabilecekleri,
bunların işyerlerinde genel hükümler dışında bağlı olacakları özel ve ücret
şartları ile İş ve İşçi Bulma Kurumu tarafından sakatların mesleğe yönetilmele-
ri, mesleki yönden işverenlerce nasıl işe alınacakları bir tüzükle düzenlenir.
B) İşverenler 50 veya daha fazla işçi çalıştırdıkları işyerlerinde % 3 ora-
nında eski hükümlüyü mesleklerine uygun bir işte çalıştırmakla yükümlüdürler.(1)
Çalıştırılacak eski hükümlü sayısının tespitinde daimi işçi sayısı esas alı-
nır. % 3 ün hesaplanmasında yarıma kadar olan kesirler dikkate alınmaz. Yarım
ve daha fazla olanlar tama iblağ edilir. (1)
Eski hükümlü çalıştırılmasında kanunlardaki kamu güvenliği ile ilgili hiz-
metlere ilişkin özel hükümler saklıdır.
İşveren çalıştırmak zorunda olduğu eski hükümlüleri İş ve İşçi Bulma Kurumu
aracılığı ile sağlar.
----------------
(1) Bu bentlerde yeralan, " % 2" oranları, 21/10/1998 tarih ve 4382 sayılı
Kanunun 2 nci maddesiyle " %3 " olarak değiştirilmiş ve metne işlenmiştir.
Çalıştırılacak eski hükümlülerin nitelikleri, hangi işlerde çalıştırılabi-
lecekleri, bunların işyerlerinde genel hükümler dışında bağlı olacakları özel
ve ücret şartları ile bunların işverenlerce işe alınma usul ve esasları bir
tüzükle düzenlenir.

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
Ücret
Ücretin tanımı:

Madde 26 - (Değişik: 29/7/1983-2869/5 md.)
Genel anlamda ücret, bir kimseye bir iş karşılığında işveren veya üçüncü
kişiler tarafından sağlanan ve nakden ödenen meblağı kapsar.
İşçi ücreti Türk parası ile en geç ayda bir ödenir.
Hizmet akitleri veya toplu iş sözleşmeleri ile ödeme süresi bir haftaya
kadar indirilebilir.
Bir işyerinde aynı nitelikte işlerde ve eşit verimle çalışan kadın ve
erkek işçilere sadece cinsiyet ayrılığı sebebiyle farklı ücret verilemez.
Toplu iş sözleşmelerine ve hizmet akitlerine buna aykırı hüküm konulamaz.
Hizmet akitlerinin sona ermesinde, işçinin ücreti ile sözleşme ve kanun-
dan doğan para ve parayla ölçülmesi mümkün menfaatlerin tam olarak ödenmesi
zorunludur.
(Ek: 12/4/1989-3528/1 md.) Meyhane ve benzeri eğlence yerleri ve parakende
mal satan dükkan ve mağazalarda, buralarda çalışanlar hariç, ücret ödenmesi
yapılamaz.
Askerlik ve kanundan doğan çalışma:

Madde 27 - Muvazzaf askerlik ödevi dışında manevra veya her hangi bir sebep-
le silah altına alınan veyahut her hangi bir kanundan doğan çalışma ödevi yüzün-
den işinden ayrılan işçinin hizmet akdi işinden ayrıldığı günden başlıyarak iki
ay sonra feshedilmiş sayılır.
İşçinin bu haktan faydalanabilmesi için o işte en az bir yıl çalışmış olması
şarttır. Bir yıldan çok çalışmaya karşılık her fazla yıl için, ayrıca iki gün
eklenir. Şu kadar ki bu sürenin tamamı doksan günü geçemez.
Hizmet akdinin feshedilmiş sayılabilmesi için beklenilmesi gereken süre
içinde işçinin ücreti işlemez. Ancak özel kanunların bu husustaki hükümleri
saklıdır. Bu süre içinde hizmet akdinin kanundan doğan başka bir sebebe dayanı-
larak işveren veya işçi tarafından feshedildiği öteki tarafa bildirilmiş olsa
bile, fesih için kanunun gösterdiği önel bu sürenin bitiminden sonra işlemeye
başlar. Ancak hizmet akdi esasen belirli bir süreyi içine alıyor da bu süre
yukarda yazılı önel içinde kendiliğinden bitiyorsa bu madde hükümleri uygulan-
maz.
Herhangi bir askeri ve kanuni ödev dolayısiyle işinden ayrılan işçilerden
bu ödevin sona ermesinden başlıyarak iki ay içinde işe girmek için başvuranları,
işverenler boş yerlere öncelikle işe alma zorundadırlar.

Ücretin saklı kısmı:

Madde 28 - (Değişik: 29/7/1983-2869/6 md.)
İşçilerin aylık ücretlerinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya baş-
kasına devir ve temlik olunamaz. Ancak işçinin bakmak zorunda olduğu aile üye-
leri için hakim tarafından takdir edilecek miktar bu paraya dahil değildir. Bu
kayıtlamalar nafaka borcu alacaklılarının haklarını kaldırmaz.
Kamu tüzel kişilerine ve bunların bazı kuruluşları ile özel sektöre ilişkin
ödevler:

Madde 29 - Genel ve katma bütçeli dairelerle mahalli idareler veya kamu ik-
tisadi teşebbüsleri yahut özel kanuna veya özel kanunla verilmiş yetkiye dayanı-
larak kurulan banka ve kuruluşlar; müteahhide verdikleri her türlü bina, köprü,
hat ve yol inşası gibi yapım ve onarım işlerinde, müteahhitlere ödenecek her
istihkaktan önce işyerinde çalışan işçilerden mütaahhit veya taşaronlarca
ücretleri ödenmiyenlerin bulunup bulunmadığını kontrol edip ücretleri ödenmiyen
varsa müteahhitten veya taşaronlardan istenecek bordrolara göre bu ücretleri
bunların istihkaklarından öderler.
Bunun için istihkak ödeneceği ilgili idare tarafından işyerinde şantiye şef-
liği işyeri ilan tahtası veya işçilerin toplu bulunduğu yerler gibi işçilerin
görebilecekleri yerlere yazılı ilan asılmak suretiyle duyurulur. Ücret alacağı
olan işçilerin ücret alacaklarının üç aylık tutarından fazlası hakkında adı ge-
çen idarelere herhangi bir sorumluluk düşmez.

Anılan müteahhitlerin bu idaredeki her çeşit teminat ve istihkakları üzerin-
de yapılacak her türlü devir ve el değiştirme işlemleri veya haciz ve icra taki-
bi bu işte çalışan işçilerin ücret alacaklarından fazlası hakkında hüküm ifade
eder.
Bir işverenin üçüncü kişiye karşı olan borçlarından dolayı işyerinde bulunan
tesisat, malzeme, ham, yarı işlenmiş veya tam işlenmiş mallar ve başka kıymetler
üzerinde yapılacak haciz ve icra takibi, bu işyerinde çalışan işçilerin icra ka-
rarının alındığı tarihten önceki üç aylık dönem içindeki ücret alacaklarını kar-
şılayacak kısım ayrıldıktan sonra kalan kısmı üzerinde hüküm ifade eder.
Bu maddede kamu tüzel kişilerine ve bazı teşekküllere verilen yetkileri, bu
kanunun birinci maddesinin son fıkrası gereğince sorumluluk taşıyan bütün işve-
renler de kullanmaya yetkilidir.

Ücret hesap pusulası:

Madde 30 - (Değişik: 29/7/1983-2869/7 md.)
İşveren her ödemede işçiye ücret hesabını gösterir imzalı veya işyerinin
özel işaretini taşıyan bir pusula vermek veya işçinin yanında bulunan deftere
ücretle ilgili bu hesapları yine imzası veya özel işareti altında kaydetmek zo-
rundadır.
Bu pusula veya defterde ödemenin günü ve ilişkin olduğu dönem ile fazla ça-
lışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücretleri gibi asıl ücrete ya-
pılan her çeşit eklemeler tutarının ve vergi, sigorta primi, avans mahsubu, na-
faka ve icra gibi her çeşit kesintilerin ayrı ayrı gösterilmesi gerekir.
Bu işlemler damga vergisi ve her çeşit resim ve harçtan muaftır.
Zarar karşılığı kesinti:

Madde 31 - Hizmet akitleriyle işverenin tazminat karşılığı, işçi ücretlerin-
den geçici olarak alıkoyacağı miktar on haftada eşit taksitlerle kesilmek üzere
işçinin on günlük ücreti tutarından fazla olamaz. Tazminat karşılığı bu kesinti-
ler, bütün iş süresi içindir ve bundan bir miktar mahsup edilince yeniden aynı
esaslar dairesinde kesinti yapılabilir.
Tazminat kesintileri, mahsup yapılmasını gerektirecek bir zarar yapılmadan
işten ayrılma hallerinde işçiye kesintisiz olarak geri verilir. Tazminat karşı-
lığı geçici olarak alıkonulan paradan, mahsup yapılması gerektiği zaman işçi is-
terse işveren kendisine mahsubun hangi esaslara göre yapıldığını anlatmak ve bu-
na ait hesaplarla fatura ve başka belgeleri göstermek zorundadır.
Tazminat karşılığı alıkonulan paradan ancak o işçi tarafından yapılan zarar
için mahsup yapılır.
Tazminat karşılığı kesilen paralar en çok üç ay içinde milli bir bankaya
yatırılır. İşçi işinden ayrıldığında kesilen para faiz ve diğer gelirleri ile
işçiye iade olunur.
Ücret kesintisi:

Madde 32 - İşveren toplu sözleşme veya hizmet akidlerinde gösterilmiş olan
sebepler dışında işçiye ücret kesintisi cezası veremez.
İşçi ücretlerinden ceza olarak yapılacak kesintilerin işçiye hemen sebeple-
riyle beraber bildirilmesi gerekir. İşçi ücretlerinden bu yolda yapılacak kesin-
tiler bir ayda üç gündelikten veya parça başına yahut yapılan iş miktarına göre
verilen ücretlerde işçinin üç günlük kazarcından fazla olamaz.
Bu paralar işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetleri için kullanılıp harcanmak
üzere Çalışma Bakanlığı hesabına Bakanlıkça belirtilecek milli bankalardan biri-
ne kesildiği tarihten itibaren bir ay içinde yatırılır. Her işveren işyerinde bu
paraların ayrı bir hesabını tutmaya mecburdur. Birikmiş bulunan ceza paralarının
nerelere ve ne kadar verileceği Çalışma Bakanının başkanlık edeceği ve işçi tem-
silcilerinin de katılacağı bir kurul tarafından karara bağlanır. Bu kurulun
kimlerden teşekkül edeceği, nasıl ve hangi esaslara göre çalışacağı çıkarılacak
bir tüzükte gösterilir.
Şu kadar ki; bu konuda 274 sayılı Sendikalar Kanununun 22 nci maddesinin
2 nci bendi hükmü uygulanmaz.

Asgari ücret:

Madde 33 - Hizmet akdi ile çalışan ve bu kanunun kapsamına giren her türlü
işçi ile gemiadamı ve gazetecilerin ekonomik ve sosyal durumlarının düzenlenme-
si için Çalışma Bakanlığınca Asgari Ücret Tespit Komisyonu aracılığı ile ücret-
lerin asgari hadleri en geç iki senede bir tespit edilir.
Asgari Ücret Tespit Komisyonu, Çalışma Bakanlığının tespit edeceği üyelerden
birinin başkanlığında Çalışma Bakanlığı Çalışma Genel Müdürü veya yardımcısı,
İşçi Sağlığı Genel Müdürü veya yardımcısı, Devlet İstatistik Enstitüsü Ekonomik
İstatistikler Dairesi Başkanı veya yardımcısı, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı
Konjonktür ve Yayın Dairesi Müdürü veya yardımcısı, Devlet Planlama Teşkilatın-
dan konu ile ilgili dairenin Başkanı veya yetki vereceği bir görevli ile bünye-
sinde en çok işçiyi bulunduran en üst işçi teşekkülünden değişik iş kolları için
seçecekleri beş bünyesinde en çok işvereni bulunduran en üst işveren teşekkülün-
den değişik iş kolları için seçeceği beş temsilciden kurulur. Asgari Ücret Tes-
pit Komisyonu en az on üyesinin katılmasıyla toplanır. Üye oylarının çoğunluğu
ile karar verir. Oyların eşitliği halinde, Başkanın bulunduğu taraf çokluk sayı-
lır.
Komisyon kararları kesindir. Kararlar Resmi Gazete`de yayınlanarak yürürlüğe
girer.
Komisyonun toplanma ve çalışma şekli, asgari ücretlerin tespiti sırasında
uygulanacak esaslar ile başkan üye ve raportörlere verilecek huzur hakları Ça-
lışma ve Maliye bakanlıklarının ortaklaşa hazırlayacakları yönetmelikte belir-
tilir.
Asgari Ücret Tespit Komisyonunun Çalışmasını sağlamak ve kolaylaştırmak için
Çalışma Bakanlığı içinde ayrıca bir büro kurulur.

Yarım Ücret:

Madde 34 - 16 ncı maddenin III üncü bendi ile 17 nci maddenin III üncü
bendinde gösterilen zorlayıcı sebepler dolayısiyle çalışmayan veya çalıştırılma-
yan işçiye bu bekleme süresi içinde bir haftaya kadar hergün için yarım ücret
ödenir.
Fazla çalışma ücreti:

Madde 35 - Memleketin genel yararları, yahut işin niteliği veya üretimin
artırılması gibi sebeplerle kanunda yazılı günlük çalışma süresinin dışında faz-
la çalışma yapılabilir.
a) Fazla çalışma süresi günde üç saati geçemez.
b) Fazla çalışma yapılacak günlerin toplamı bir yılda doksan iş gününden
fazla olamaz.
c) Her bir fazla saat çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin
saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir.
ç) 61 inci maddede yazılı sağlık sebeplerine dayanan kısa veya sınırlı süre-
li işlerde fazla çalışma yapılamaz.
d) Fazla çalışma Bölge Çalışma Müdürlüğü iznine bağlıdır.
e) Fazla saatlerle çalışmak için işçinin muvafakatinin alınması gerekir.
f) Fazla saatlerde çalışmanın ne suretle uygulanacağı çıkarılacak bir tüzük-
te gösterilir.
Zorunlu sebeple fazla çalışma:

Madde 36 - Gerek bir arıza sırasında, gerek bir arızanın mümkün görülmesi
halinde, yahut makinalar veya alat ve edevat için hemen yapılması gerekli acele
işlerde, yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında, ancak işyerinin normal
çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak kaydiyle işçilerin hepsi veya bir kısmı
61 inci madde gereğince belirli olan günlük çalışma sürelerinden fazla çalıştı-
rılabilir. Şu kadar ki, bu olağandışı çalışma saatleri için 35 inci maddenin (c)
bendi gereğince ücret ödenir.
Bu gibi hallerde işveren işin niteliğini ve başladığı gün ve saati işin bi-
timinden başlayarak 48 saat içinde ilgili Bölge Çalışma Müdürlüğüne bildirmek
zorundadır.

Olağanüstü hallerde fazla çalışma:

Madde 37 - Seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak şartiyle memleket sa-
vunmasının ihtiyaçlarını temin eden işyerlerinde fazla çalışmaya lüzum görülürse
işlerin cinsine ve ihtiyacın şiddetine göre günlük iş müddetini, Bakanlar Kuru-
lu, işçinin en çok çalışma kabiliyetine çıkarabilir.
Bu suretle fazla çalıştırılan işçilere her bir fazla saat için verilecek üc-
ret hakkında 35 inci maddenin (c) bendi hükmü uygulanır.
Cumartesi günü ücret:

Madde 38 - Cumartesi günleri tamamen veya saat 13 ten sonra çalışmanın dura-
cağı sözleşmelerde tespit edilen veya örf, adet ve iklime göre bu türlü çalışma-
yı gerektiren işyerlerinde, gündelik ücretle çalışan işçilerin, Cumartesi günü-
ne ilişkin ücretleri haftanın öteki günlerinde olduğu gibi tam olarak ödenir.
Cumartesi günleri kısmen veya tamamen tatile tabi tutma hali işçilerin gün-
lük, haftalık veya aylık ücret tutarlarında eksiltme yapılmasına sebep olamaz.
Bayram, genel tatil günlerinde kapanma:

Madde 39 - 2739 sayılı Kanunun 2 nci maddesinde gösterilen genel tatil gün-
leri ile 1 inci maddesinde sözü geçen 28 ve 30 Ekim günlerinde işyerlerinde ça-
lışıp çalışılmayacağı toplu sözleşme veya hizmet akidlerinde gösterilir.
Bu günlere ait ücretler 42 nci maddeye göre ödenir.

Saklı haklar:

Madde 40 - Toplu iş sözleşmesi veya hizmet akidlerine hafta tatili, ulusal
bayram ve genel tatillerde işçilere tanınan haklarla ücretli izinlere ve (Yüzde)
usulü ile çalışan işçilerin bu kanunla tanınan haklarına aykırı hükümler konul-
maz.
Bu hususlarda işçilere daha elverişli hak ve faydalar sağlayan kanun, toplu
iş sözleşmesi, hizmet akdi veya gelenekten doğan kazanılmış haklar saklıdır.
Hafta tatili ücreti:

Madde 41 - Bu kanun kapsamına giren işyerlerinde haftanın tatilden önceki 6
iş gününde bu kanunun günlük iş sürelerine uygun olarak çalışmış olan işçilere
çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksı-
zın bir gündelik tutarında ücret ödenir. Şu kadar ki;
a) Çalışılmadığı halde kanunen iş süresinden sayılan zamanlarla günlük ücret
ödenen veya ödenmiyen kanuni veya akdi tatil günleri ve 38 ve 62 nci maddelere
göre kısmen veya tamamen çalışılmayan Cumartesi günleri,
b) Evlenmelerde üç güne kadar, ana veya babanın, karı ve kocanın, kardeş ve-
ya çocukların ölümünde iki güne kadar verilmesi gereken izin süreleri,
c) Bir haftalık süre içinde kalmak üzere işveren tarafından verilen diğer
izinlerle hekim raporuyla verilen hastalık ve dinlenme izinleri,
Çalışılmış günler gibi hesaba katılır.
Zorlayıcı ve ekonomik bir sebep olmadan işyerindeki çalışmanın haftanın bir
veya birkaç gününde işveren tarafından tatil edilmesi halinde haftanın çalışıl-
mayan günleri ücretli hafta tatiline hak kazanmak için çalışılması gereken 6 gü-
nün hesaplanmasında gözönünde tutulur.
Bir işyerinde işin bir haftadan fazla bir süre ile tatil edilmesini gerekti-
ren zorlayıcı sebepler ortaya çıktığı zaman, bu Kanunun 16 ve 17 nci maddeleri-
nin III üncü bendlerinde gösterilen zorlayıcı sebeplerden ötürü çalışılmayan
günler için işçilere ödenen yarım ücret hafta tatili günü için de ödenir.
Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde hafta tatili ücreti işverence işçiye
ödenir. Bu işyerlerinde hafta tatili ücreti o hafta içinde işçinin elde ettiği
yüzde ücretlerinin altıya bölünmesi ile elde edilen günlük ücretidir.
Genel tatil ücreti:

Madde 42 - Bu kanun kapsamına giren işyerlerinde çalışan işçilere, kanunlar-
da ulusal bayram ve genel tatil günü olarak kabul edilen günlerde çalışmazlarsa
bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücretleri tam olarak, tatil yapmayarak çalı-
şırlarsa çalıştıkları günlerin ücretleri ücret ödeme şekline bakılmaksızın bir
kat fazlasiyle ödenir.
Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde işçilerin ulusal bayram ve genel ta-
til ücretleri işverence işçiye ödenir.
Bu işyerlerinde ulusal bayram ve genel tatil ücreti o hafta içinde işçinin
elde ettiği yüzde ücretlerinin altıya bölünmesi ile elde edilen günlük ücrettir.
Hafta arasında hafta tatili:

Madde 43 - 394 sayılı Hafta Tatili Kanununun 1,4,5,6 ncı maddeleri veya
16/9/1960 gün ve 79 sayılı Kanunun 6 ncı maddesi gereğince hafta tatilinden is-
tisna olunan işyerlerinde çalışan işçilere haftanın diğer bir gününde hafta ta-
tili verilmesi mecburi olup o güne ait gündelikleri aynı esaslara göre ve bir iş
karşılığı olmaksızın ödenir.
Geçici işgöremezlik:

ümlüdür.
Yüzdelerden toplanan paraların o işyerinde çalışan işçiler arasında yapılan
işlerin niteliğine göre, hangi esaslar ve oranlar çerçevesinde dağıtılacağı
Çalışma Bakanlığınca hazırlanacak bir yönetmelikte gösterilir.
Yüzdelerin belgelenmesi:

Madde 48 - Hesap pusulalarına yüzde eklenmesi suretiyle müşterilerden alınan
paraları, işveren ilgili Bölge Çalışma Müdürlüğü tarafından sayfaları mühürlen-
miş ve numaralanmış, son sayfasına tasdik şerhi konulmuş bulunan bir deftere gü-
nü gününe işlemekle ödevlidir.
Bu defterlerin dolmasından veya kapanmasından sonra beş yıllık süre ile sak-
lanması gereklidir.
İşveren deftere geçirdiği hesapların asıllarına uygun olduğunu kendi sorum-
luluğu altında onaylar.
Bu defter, işyerinden dışarıya çıkarılamaz. İşçilerin kendi aralarında seçe-
cekleri bir temsilci her iş günü sonunda, hesap sonuçlarının kendisine bildiril-
mesini istiyebilir. İşverenle anlaşmak şartiyle hesapların bildirilmesini isteme
daha uzun bir zamana bırakılabilir.
Ancak bu süre hiçbir zaman 5 günden fazla olamaz. Her ödeme dönemiyle ilgili
hesap pusulaları o döneme ilişkin paraların işçilere ödenmesinden başlayarak bir
ay süre ile işveren tarafından saklanır.
Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde işveren, işçi isterse, her hesap pu-
sulasının genel toplamını gösteren bir belgeyi işçilerin kendi aralarından seçe-
cekleri bir temsilciye vermeye mecburdur. Bu belgenin şekli ve uygulama usulleri
hizmet akitlerinde veya toplu iş sözleşmelerinde gösterilir.
Yüzde usulünü uygulayan müesseseler, o yerdeki belediyelerce soğuk damga ile
damgalanmış ve cilt ve sayfa numaraları birbirini takibeden an az üç kopyalı he-
sap pusulası kullanmak ve müşterinin her ödemesinde bunlardan bir kopyasını ser-
vis yapan işçide bırakmak zorundadır.

Yıllık ücretli izin:

Madde 49 - Bu kanun kapsamına giren işyerlerinde çalışan işçilerden işyerine
girdiği günden başlayarak, deneme süresi de içinde olmak üzere en az bir yıl ça-
lışmış olanlara, ilerdeki maddelerde gösterilen esaslara göre hesaplanmak üzere
aşağıdaki süreler kadar yıllık ücretli izin verilir.
Hizmet süresi:
a) Bir yıldan beş yıla kadar olanlara yılda 12 gün,
b) Beş yıldan fazla ve onbeş yıldan az olanlara yılda 18 gün,
c) Onbeş yıl ve daha fazla olanlara yılda 24 gün,
Ancak 18 ve daha küçük yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin 18
günden az olamaz.
Bu süreler toplu iş sözleşmeleri ve hizmet akidleri ile artırılabilir.
Yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez.
Yıllık ücretli izin hakkının belirtilmesi:

Madde 50 - Yıllık ücretli izne hak kazanmak için gerekli sürenin hesabında
işçilerin, aynı işverenin bir veya çeşitli işyerlerinde çalıştıkları süreler
birleştirilerek gözönüne alınır. Şu kadar ki; bir işverenin bu kanun kapsamına
giren işyerinde çalışmakta olan işçilerin aynı işverenin işyerlerinde bu kanun
kapsamına girmeksizin geçirmiş bulundukları süreler de hesaba katılır.
Bir yıllık süre içinde 51 inci maddede sayılan haller dışındaki sebeplerle
işçinin devamının kesilmesi halinde bu boşlukları karşılayacak kadar hizmet sü-
resi eklenir ve bu suretle işçinin izin hakkını elde etmesi için gereken bir
yıllık hizmet süresinin bitiş tarihi gelecek hizmet yılına aktarılır.
İşçinin gelecek izin hakları için geçmesi gereken bir yıllık hizmet süresi,
bir önceki izin hakkının doğduğu günden başlayarak gelecek hizmet yılına doğru
ve yukarıki fıkra ve 51 inci madde hükümleri gereğince hesaplanır.
İşçi, yukarıdaki fıkralar ve 51 inci madde hükümlerine göre hesaplanacak her
hizmet yılına karşılık, yıllık iznini, gelecek hizmet yılı içinde kullanır.
Niteliklerinden ötürü bir yıldan az süren mevsim veya kampanya işlerinde ça-
lışanlara bu Kanunun yıllık ücretli izinlere ilişkin hükümleri uygulanmaz.
Aynı bakanlığa bağlı işyerleri ile, aynı bakanlığa bağlı tüzel kişiliklerin
işyerlerinde geçen süreler ve Kamu İktisadi Teşebbüsleri yahut özel kanuna veya
özel kanunla verilmiş yetkiye dayanılarak kurulan banka ve kuruluşlar veya bun-
lara bağlı işyerlerinde geçen süreler işçinin yıllık ücretli izin hakkının he-
saplanmasında gözönünde bulundurulur.
Çalışılmış gibi sayılan haller:

Madde 51 - Aşağıdaki süreler yıllık ücretli izin hakkının hesabında çalışıl-
mış gibi sayılır:
a) İşçinin uğradığı kaza veya tutulduğu hastalıktan ötürü işine gidemediği
günler,
b) Kadın işçilerin 70 inci madde gereğince doğumdan önce ve sonra çalıştı-
rılmadıkları günler,
c) İşçinin muvazzaf askerlik hizmeti dışında manevra veya herhangi bir ka-
nundan dolayı ödevlendirilmesi sırasında işine gidemediği günler; (Bu sürenin
yılda 90 günden fazlası sayılmaz.)
ç) Çalışmakta olduğu işyerinde, zorlayıcı sebepler yüzünden işin aralıksız
bir haftadan çok tatil edilmesi sonucu olarak işçinin çalışmadan geçirdiği zama-
nın 15 günü, (İşçinin yeniden işe başlaması şartiyle)
d) 62 nci maddede sözü geçen zamanlar,
e) Hafta tatili, ulusal bayram, genel tatil günleri,
f) (Değişik: 29/7/1983-2869/10 md.) 3153 sayılı Kanuna dayanılarak çıkarılan
tüzüğe göre röntgen muayenehanelerinde çalışanlara pazardan başka verilmesi ge-
reken yarım günlük izinler.
g) İşçilerin uzlaştırma toplantılarına katılmaları, hakem kurullarında bu-
lunmaları, bu kurullarda işçi temsilciliği görevlerini yapmaları, çalışma hayatı
ile ilgili mevzuata göre kurulan meclis, kurul, komisyon ve toplantılara yahut
işçilik konuları ile ilgili milletlerarası teşekküllerin konferans, kongre veya
komitelerine işçi veya sendika temsilcisi olarak katılmaları sebebiyle işlerine
devam edemedikleri günler,
h) İşçilerin evlenmelerinde üç güne kadar, ana veya babalarının, eşlerinin,
kardeş veya çocuklarının ölümünde iki güne kadar verilecek izinler,
i) İşveren tarafından verilen öbür izinler,
ı) Bu kanunun uygulanması sonucu olarak işçiye verilmiş bulunan yıllık üc-
retli izin süresi.
Yıllık ücretli iznin uygulanması:

Madde 52 - Yıllık ücretli izin işveren tarafından bölünemez.
Bu iznin 49 uncu maddede gösterilen süreler içinde işveren tarafından devam-
lı bir şekilde verilmesi zorunludur.
Ancak 49 uncu maddenin (b), (c) fıkralarında gösterilen izin süreleri taraf-
ların rızası ile, bir bölümü 12 günden aşağı olmamak üzere ikiye bölünebilir. Bu
takdirde işveren işçiye 7 günden fazla ücretsiz yol izni vermeye mecbur tutula-
maz.
İşveren tarafından yıl içinde verilmiş bulunan başka ücretli ve ücretsiz
izinler veya dinlenme ve hastalık izinleri yıllık izne mahsup edilemez.
Yıllık ücretli izin günlerinin hesabında izin süresine rastlayan ulusal bay-
ram, hafta tatili ve genel tatil günleri izin süresinden sayılmaz.
Yıllık ücretli izinlerini işyerinin kurulu bulunduğu yerden başka bir yerde
geçirecek olanlara eğer isterlerse, gidiş ve dönüşlerinde yolda geçecek süreleri
karşılamak üzere işveren 7 güne kadar gereken ücretsiz izni vermek zorundadır.
İşverenin değişmesi:

Madde 53 - İşyerinin el değiştirmesi veya başkasına geçmesi bu işyerinde ça-
lışan işçilerin yıllık ücretli izin haklarının ortadan kalkmasına sebep olamaz.
Aksine bir sözleşme olsa bile yıllık ücretli izin süresine ilişkin ücretler
yeni işveren tarafından ödenir.
İzin ücreti:

Madde 54 - İşveren, yıllık ücretli iznini kullanan her işçiye, yıllık izin
dönemine ilişkin ücretini; ilgili işçinin izne başlamasından önce peşin olarak
ödemek veya avans olarak vermek zorundadır.
Bu ücretin hesabında 46 ncı madde hükmü uygulanır. (1)
Günlük, haftalık veya aylık olarak belirli bir ücrete dayanmayıp da akort,
komisyon ücreti, kara katılma ve yalnız servis karşılığı (yüzde) gibi belirli
olmayan süre ve tutar üzerinden ücret alan işçinin izin süresi için verilecek
ücret, son bir yıllık süre içinde kazandığı ücretin fiili olarak çalıştığı gün-
lere bölünmesi suretiyle bulunacak ortalama üzerinden hesaplanır.
(Ek: 4/7/1975-1927/3 md.) Ancak son bir yıl içinde işçi ücretine zam yapıl-
dığı takdirde, izin ücreti; işçinin izne çıktığı ayın başı ile zammın yapıldığı
tarih arasında alınan ücretin aynı süre içinde çalışılan günlere bölünmesi sure-
tiyle hesaplanır.

(Yüzde) usulünün uygulandığı yerlerde bu ücret, yüzdelerden toplanan para
dışında işveren tarafından ödenir.
Yıllık ücretli izin süresine rastlayan hafta tatili; ulusal bayram ve genel
tatil ücretleri ayrıca ödenir.
İzinde çalışma yasağı:

Madde 55 - Yıllık ücretli iznini kullanmakta olan işçinin izin süresi içinde
ücret karşılığı bir işte çalıştığı anlaşılırsa, bu izin süresi için kendisine
ödenen ücret işveren tarafından geri alınabilir.
Akdin feshinde izin ücreti:

Madde 56 - (Değişik: 29/7/1983-2869/11 md.)
İşçinin hak kazanıp da kullanamadığı yıllık izin süresi için ücreti, hizmet
akdinin işveren veya işçi tarafından feshedilmesi halinde akdin sona erdiği ta-
rihteki ücreti üzerinden kendisine ödenir.
İşveren tarafından hizmet akdinin feshedilmesi halinde 13 üncü maddede be-
lirtilen bildirim süresiyle, 19 uncu madde gereğince işçiye verilmesi mecburi
yeni iş arama izinleri yıllık ücretli izin süreleri ile içiçe giremez.
Yönetmelik:

Madde 57 - Yıllık ücretli izinlerin, yürütülen işlerin niteliğine göre yılın
hangi dönemlerinde kullanılacağı, izinlerin ne suretle ve kimler tarafından ve-
rileceği veya sıraya bağlı tutulacağı, yıllık iznin faydalı olması için işveren
tarafından alınması gereken tedbirler ve izinlerin kullanılması konusuna ilişkin
usuller ve şartlar Çalışma Bakanlığı tarafından hazırlanacak bir yönetmelikte
gösterilir.
---------------------
(1) Bu ücretin hesabında, toplu iş sözleşmeleri uyarınca ödenen "yıpranma pri-
mi" nin dikkate alınması gerektiğine Sayıştay Genel Kurulunca 6/1/1986 ta-
rih ve E.1986/1, K. 4523/2 sayı ile karar verilmiştir.
İzin defteri:

Madde 58 - Her işveren, işyerinde çalışan işçilerin yıllık ücretli izinle-
rini gösterir bir kayıt tutmak zorundadır. Bu kayıtların şekli 57 nci maddede
sözü geçen yönetmelikte belirtilir.
Sigorta primi:

Madde 59 - Sigortalılara yıllık ücretli izin süresi için ödenecek ücretler
üzerinden işkazaları ile meslek hastalıkları primleri hariç, diğer sigorta
primlerinin, Sosyal Sigortalar Kanunundaki esaslar çerçevesinde işçi ve işveren-
ler yönünden ödenmesine devam olunur.
Ücretten indirme yapılamıyacağı:

Madde 60 - Her türlü işde uygulanmakta olan günlük veya haftalık çalışma
sürelerinin kanunen daha aşağı sınırlara indirilmesi ve bu kanunun hükümleri
gereğince işverene düşen herhangi bir yükümlülüğün yerine getirilmesi sebebiyle
veyahut bu kanun hükümlerinden herhangi birinin uygulanması sonucuna dayanılarak
işçi ücretlerinden her ne şekilde olursa olsun eksiltme yapılamaz.
DÖRDÜNCÜ BÖLÜM
İşin Düzenlenmesi
İş süresi:

Madde 61 - (Değişik: 29/7/1983-2869/12 md.)
a) Genel bakımdan iş süresi haftada en çok 45 saattir.
Bu süre, haftada 6 iş günü çalışılan işlerde günde 7,5 saati geçmemek üzere
ve Cumartesi günleri kısmen veya tamamen tatil eden işyerlerinde haftanın çalı-
şılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır.
İş müddetlerinin yukarıdaki esaslar çerçevesinde uygulama şekilleri Çalışma
Bakanlığınca çıkarılacak İş Süreleri Tüzüğünde belirtilir.
b) Sağlık kuralları bakımından günde ancak 7,5 saat veya daha az çalışılması
gereken işler, Çalışma Bakanlığı ile Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığının ortak-
laşa hazırlayacakları bir tüzükte belirtilir.
İş süresinden sayılan haller:

Madde 62 - I - a) Madenlerde, taş ocaklarında, yahut her ne çeşit olursa
olsun yeraltında veya su altında çalışılacak işlerde işçilerin kuyulara,
dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri veya girmeleri ve bu yerlerden
çıkmaları için gereken süreler,
b) İşçilerin işveren tarafından işyerlerinden başka bir yerde çalıştırılmak
üzere gönderilmeleri halinde yolda geçen süreler,
c) İşçinin, işinde ve işverenin her an buyruğuna hazır bir halde bulunmakla
beraber çalıştırılmaksızın ve çıkacak işi bekliyerek boş geçirdiği süreler,
ç) İşçinin, işveren tarafından başka bir yere gönderilmesi veya işveren
evinde veya bürosunda yahut işverenle ilgili herhangi bir yerde meşgul edilmesi
suretiyle asıl işini yapmaksızın geçirdiği süreler,
d) Emzikli kadın işçilerin çocuklarına süt verme için belirtilecek süreler,
e) Demiryolları ve sair yollar ve köprülerin yapılması, muhafazası yahut
tamir ve tadili gibi işlerde vakı olduğu veçhile, işçilerin ikamet ettikleri
mevkilerden uzak bir mesafede bulunan işyerlerine hep birlikte nakledilmeleri
icabeden her türlü işlerde bunların toplu ve mukannen surette götürülüp getiril-
meleri esnasında geçen süreler,
İşçinin günlük kanuni iş sürelerinden sayılır.
II - İşin mahiyetinden doğmayıp da işveren tarafından sırf sosyal yardım ga-
yesiyle işyerine götürülüp getirilme esnasında araçlarda geçen zaman iş süresin-
den sayılmaz.
Saat ayarı:

Madde 63 - Çalışma saatleri, "memleket saat ayarı" na göre düzenlenir.
İşin başlayıp ve bitiş saatleri ile dinlenme saatleri işyerlerine asılacak
levhalarda gösterilir.
Ara dinlemesi:

Madde 64 - I - Çalışma süresinin ortalama bir zamanda o yerin adet ve işin
gereğine göre ayarlanmak suretiyle işçilere:
a) 4 saat veya daha kısa süreli işlerde 15 dakika,
b) (Değişik: 29/11/1983-2965/1 md.) 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar
(7,5 saat dahil) süreli işlerde yarım saat,
c) (Değişik: 29/11/1983-2965/1 md.) 7,5 saatten fazla süreli işlerde bir
saat ara dinlenmesi verilir.
Bu dinlenme süreleri en az olup aralıksız verilir.
Ancak bu süreler, iklim, mevsim, o yerdeki Örf ve gelenekler veya işin nite-
liği gözönünde tutularak toplu iş sözleşmesi veya hizmet akidleri ile aralı ola-
rak kullanılabilir.
II - Dinlenmeler, bir işyerinin aynı kısmındaki bütün işçilerine önceden be-
lirtilmiş olan aynı saatte uygulanır. Şu kadar ki işin gereğine göre nöbetleşe
dinlenme yapılması toplu iş sözleşmeleri veya hizmet akidleri ile düzenlenebi-
lir.
III - Yukarıda yazılı dinlenmeler çalışma süresinden sayılmaz.
Gece süresi:

Madde 65 - I - İş hayatında (Gece) en geç saat 20 de başlayarak en erken sa-
bah 6 ya kadar geçen ve her halde en fazla 11 saat süren gün dönemidir.
II - Bazı işlerin niteliğine ve gereğine göre yahut yurdun bazı bölgelerinin
iklim ve adet ayrılıkları bakımından, iş hayatına ilişkin (Gece) başlangıcının
daha geriye alınması veya yaz ve kış saatlerinin ayarlanması, yahut çeşitli iş-
ler için erkek, kadın ve çocuk işçiler hakkında (Gece) deyiminden anlaşılacak
gün döneminin başlama ve bitme saatlerinin belirtilmesi suretiyle birinci bend-
deki genel hükmün uygulama şekillerini tespit etmek yahut bazı gece çalışmaları-
na herhangi bir oranda fazla ücret ödenmesi usulünü koymak veyahut gece işletil-
melerinde ekonomik bir zorunluk bulunmayan işlerde işçilerin gece çalışmalarını
yasak etmek üzere Çalışma Bakanlığınca tüzükler hazırlanabilir.
III. (Değişik: 29/7/1983-2869/14 md.) İşçilerin gece çalışmaları 7,5 saati
geçemez.
IV - Gece ve gündüz işletilen ve nöbetleşe işçi postaları kullanılan işler-
de, en fazla bir iş haftası gece çalıştırılan işçilerin, ondan sonra gelen ikin-
ci iş haftası gündüz çalıştırılmaları suretiyle postalar sıraya konur.
Çalışma Bakanlığı, gece ve gündüz postalarında onbeşer günlük nöbetleşmeye
de izin verebilir.

Hazırlama, tamamlama, temizleme işleri:

Madde 66 - Genel olarak bir işyerinde belirli çalışma saatlerinden önce veya
sonra yapılması gerekli olan hazırlama veya tamamlama yahut temizleme işlerinde
çalışan işçiler için işin düzenlenmesi ile ilgili hükümlerden hangilerinin uygu-
lanmıyacağı yahut ne gibi değişik şartlar ve usullerle uygulanacağı Çalışma Ba-
kanlığı tarafından hazırlanacak bir tüzükte gösterilir.
Çalıştırma yaşı ve çocukları çalıştırma yasağı:

Madde 67 - (Değişik: 29/7/1983-2869/15 md.)
15 yaşından aşağı çocukların çalıştırılmaları yasaktır.
Ancak, çocukların sağlık ve gelişmelerine, okul veya mesleki eğitim ve mes-
leğe yöneltme programlarına devamlarına yahut öğrenimden faydalanma kabiliyetle-
rine zarar vermeyecek nitelikteki hafif işlerde 13 yaşını doldurmuş çocukların
çalıştırılmaları mümkündür.
Okula gidenlerin iş saatleri, okul saatlerine engel olmayacak şekilde düzen-
lenir ve ders saatleri 7,5 saatlik çalışma süresinin içinde sayılır.
Yer ve su altında çalıştırma yasağı:

Madde 68 - Maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı
gibi yeraltında veya sualtında çalışılacak işlerde 18 yaşını doldurmamış erkek
ve her yaştaki kadınların çalıştırılmaları yasaktır.
Gece çalıştırma yasağı:

Madde 69 - Sanayie ait işlerde 18 yaşını doldurmamış erkek çocuklarla her
yaştaki kadınların gece çalıştırılmaları esas itibariyle yasaktır.
Şu kadar ki; işin özelliği icabı kadın işçi çalıştırılması gereken işlerde
18 yaşını doldurmuş kadın işçilerin gece postalarında çalıştırılmalarına, Ça-
lışma ve Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlıkları ile Sanayi ve Ticaret Bakanlığının
müştereken hazırlıyacakları bir tüzükte gösterilecek şartlar çerçevesinde izin
verilebilir.
Analık halinde çalıştırma yasağı:

Madde 70 - (Değişik: 29/7/1983-2869/16 md.)
Kadın işçilerin doğumdan önce 6 ve doğumdan sonra 6 hafta olmak üzere 12
haftalık süre için çalıştırılmaları yasaktır.
Ancak, bu süreler işçinin sağlık durumuna ve işin özelliğine göre doğumdan
önce ve sonra gerekirse artırılabilir.
Bu süreler hekim raporu ile belirtilir.
İsteği halinde kadın işçiye, doğumdan sonraki 6 haftadan sonra 6 aya kadar
ücretsiz izin verilir. Bu süre, ücretli izin hakkının hesabında nazara alınmaz.
İşçi çizelgeleri:

Madde 71 - Her işveren çalıştırdığı işçilerin doğum yılları itibariyle kadın
ve erkek olarak ayrı ayrı çizelgelerini düzenlemek ve işyerine giren her işçiyi
ilgili çizelgeye kaydetmek ve işyerinden ayrılan işçinin karşısına gerekli açık-
lamayı yapmak, bu çizelgeleri istendiği zaman yetkili memurlara göstermek zorun-
dadır.

Bu çizelgelere işçinin:
a) Adı ve soyadı,
b) Varsa işyeri numarası,
c) Doğum tarihi ve yeri,
ç) Baba ve anasının adı,
d) Tabiiyeti,
e) Sigorta sicil numarası,
f) İşyerine giriş tarihi,
g) İşyerine giriş ücreti,
h) Ücretindeki değişiklikler,
i) İşyerinden çıkış tarihi,
ı) Gittiği işyeri (biliniyorsa)
nin yazılması gereklidir.
Tüzükler:

Madde 72 - a) 61 inci madde gereğince belirli çalışma süresinin bir haftanın
işgünlerine bölünmesi suretiyle yürütülmesine nitelikleri, bakımından imkan bu-
lunmıyan işlere uygulanmak kaydiyle, çalışma süresini, haftadan daha uzun bir
döneme göre düzenliyecek ve fakat o döneme ayrılacak topyekün sürenin her bir iş
haftasına düşen ortalaması kanuni çalışma süresini aşmıyacak şekilde, uygulan-
masını sağlıyacak olan usuller.
b) Nitelikleri dolayısiyle devamlı çalıştıkları için durmaksızın birbiri ar-
dına işçi postaları çalıştırılarak işletilen yahut nöbetleşe işçi postaları ile
yapılan işlerde, çalışma sürelerine, hafta tatillerine ve gece çalışmalarına ve
çalışma ortasındaki zorunlu dinlenmelere dair özel usul ve kurallar,
Çalışma Bakanlığınca çıkarılacak tüzüklerde gösterilir.
Bu tüzükler çıkarılıncaya kadar 61 inci maddedeki haftalık iş süresi aşılma-
mak kaydiyle, bu işlerde çalışma sürelerine ilişkin uygulama tarz ve usullerine
devam olunur.

BEŞİNCİ BÖLÜM
İşçi Sağlığı ve Güvenliği
Sağlık ve güvenlik şartları:

Madde 73 - (Değişik: 29/7/1983-2869/17 md.)
Her İşveren, işyerinde işçilerin sağlığını ve işgüvenliğini sağlamak için
gerekli olanı yapmak ve bu husustaki şartları sağlamak ve araçları noksansız bu-
lundurmakla yükümlüdür.
İşçiler de, işçi sağlığı ve işgüvenliği hakkındaki usul ve şartlara uymakla
yükümlüdürler.
İşverenler, makinelerin kullanılmasından doğacak tehlikelerden ve bu hususta
önceden alınabilecek tedbirlerden işçileri münasip bir şekilde haberdar etmek
zorundadırlar.
İşverenler işyerlerinde meydana gelecek kazaları engeç, kazadan sonraki iki
gün içinde yazı ile ilgili bölge çalışma müdürlüğüne bildirmek zorundadırlar.
Sağlık ve güvenlik tüzükleri:

Madde 74 - Umumi Hıfzıssıhha Kanununun 179 uncu maddesinde yazıldığı gibi
işyerlerinde ve işçilere ait yatıp kalkma yerlerinde ve diğer müştemilatında bu-
lunması gereken sağlık şartlarının ve işyerlerinde kullanılan alet, edevat, ma-
kinalar ve hammaddeler yüzünden çıkabilecek hastalıklara engel olacak tedbir ve
araçların, işyerlerinde işkazalarını önlemek üzere bulundurulması lüzumlu olan
araçların ve alınacak güvenlik tedbirlerinin neler olduğunu belirtmek üzere Ça-
lışma Bakanlığı ile Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı beraberce bir veya birden
fazla tüzük çıkarır.
Ayrıca bu kanuna tabi işyerlerinde, işçi sayısı, genişlik, yapılan iş, işin
özellikleri ağırlık ve tehlikesi bakımından hangi işyerleri için kurulmaya baş-
lamadan evvel planların Çalışma Bakanlığının yetkili teşkilatına gösterilerek
kurma izni alınacağı bu işyerleri kurulduktan sonra yine aynı makama baş vurula-
rak işletme belgesi alınması gerekeceği, Çalışma ve Sağlık ve Sosyal Yardım Ba-
kanlıkları tarafından çıkarılacak bir tüzükte tespit olunur.
İşin durdurulması veya işyerinin kapatılması:

Madde 75 - (Değişik: 29/7/1983-2869/18 md.)
A) İlgili tüzükte belirtilen birinci derecedeki şartları yerine getirdikten
sonra yetkili makamdan izin almak suretiyle kurulan ve işlemeye başlayan her-
hangi bir işyerinin tesis ve tertiplerinde, çalışma metot ve şekillerinde makine
ve cihazlarında işçilerin hayatı için tehlikeli olan bir husus tespit edilirse
bu tehlike giderilinceye kadar bölge çalışma müdürü başkanlığında, işyerlerini
işçi sağlığı ve işgüvenliği bakımından teftişe yetkili iki müfettiş, bir işçi ve
bir işveren temsilcisinden oluşan beş kişilik bir komisyon kararıyla, tehlikenin
niteliğine göre iş tamamen veya kısmen durdurulur.
Askeri işyerleri ile yurt emniyeti için gerekli maddeler imal olunan işyer-
lerindeki komisyonun yapısı, çalışma şekil ve esasları Milli Savunma Bakanlığı
ile Çalışma Bakanlığınca birlikte hazırlanacak bir yönetmelikte belirtilir.
B) Kurma izni ve işletme belgesi alınmadan açılmış olan veya geçici işlet-
me belgesi alındığı halde ikinci derecedeki şartları verilen süre içinde yerine
getirmemiş bulunan işyerlerinde işçilerin hayatı için tehlikeli bir hususun
tespit edilmesi halinde (A) bendinde belirtilen komisyon tarafından verilen
karar üzerine o yerin en buyük mülki amirinin emri ile ve zabıta marifeti ile
işyeri kapatılır. Kapatılan işyeri kurma izni ve işletme belgesi alınmadan
tekrar açılamaz.

C) Bu maddeye göre verilecek durdurma veya kapatma kararına karşı işverenin
mahalli iş mahkemesinde altı iş günü içinde itiraz etmek yetkisi vardır. Mahkeme
itirazı altı iş günü içinde karara bağlar. Bu işler acele mevaddandır. Kararlar
kesindir.
Ç) Bir işyerinde çalışan işçilerin yaş, cinsiyet ve sağlık durumları böyle
bir işyerinde çalışmalarına engel teşkil ediyorsa, bunlar dahi çalışmaktan alı-
konulur.
D) Yukarıdaki bentler gereğince işyerlerinde işçiler için tehlikeli olan te-
sis ve tedbirlerin veya makine ve cihazların ne şekilde işletilmekten alıkonula-
cağı ve bunların ne şekilde yeniden işletilmelerine izin verilebileceği, işyeri-
nin kapatılması ve açılması, işin durdurulmasına veya işyerinin kapatılmasına
karar verilinceye kadar acil hallerde alınacak tedbirlere ilişkin hususlar ile
komisyonda görev yapacak işçi ve işveren temsilcilerinin nitelikleri, seçimi,
komisyonun çalışma şekil ve esasları bir tüzükte gösterilir.
E) Bir işyerinin kurulmasına ve işletilmesine izin verilmiş olması 74 üncü
maddede yazılı tüzük hükümlerinin uygulanmasına hiçbir zaman engel olamaz.
F) Bu maddenin (A) ve (B) bentleri gereğince makine, tesisat ve tertibat
veya işin durdurulması veya işyerinin kapatılması sebebiyle işsiz kalan işçilere
işveren, ücretlerini ödemeye veya ücretlerinde bir düşüklük olmamak üzere meslek
veya durumlarına göre başka bir iş vermeye zorunludur.
İşçi sağlığı ve iş güvenliği kurulu:

Madde 76 - Çalışma Bakanlığınca lüzum görülecek işyerlerinde işçi sağlığı
ve iş güvenliği ile ilgili çalışmalarda bulunmak üzere birer "işçi sağlığı ve
işgüvenliği kurulu" kurulur. Bu kurulların hangi işyerlerinde kurulacağı,
teşekkül tarzları, çalışma usulleri, ödev ve yetkileri Çalışma Bakanlığınca
çıkarılacak bir tüzükte tespit edilir.
İçki veya uyuşturucu madde kullanma yasağı:

Madde 77 - (Değişik: 29/7/1983-2869/19 md.)
A) İşyerine sarhoş veya uyuşturucu madde almış olarak gelmek ve işyerinde
alkollü içki veya uyuşturucu madde kullanmak yasaktır.
B) İşveren; işyeri eklentilerinden sayılan kısımlarda, ne gibi hallerde,
hangi zamanda ve hangi şartlarla alkollü içki içilebileceğini tayin ve tespit
edebilir.
C) (A) bendindeki işyerinde alkollü içki kullanma yasağı;
1. Alkollü içki yapılan işyerlerinde çalışan ve işin gereği olarak imalatı
kontrolle görevlendirilen işçiler,
2. Kapalı kaplarda veya açık olarak alkollü içki satılan veya içilen işyer-
lerinde işin gereği alkollü içki içmek zorunda olan işçiler,
3. İşinin niteliği gereği müşterilerle birlikte alkollü içki içmek zorunda
olan işçiler,
İçin uygulanmaz.
Ağır ve tehlikeli işler:

Madde 78 - 16 yaşını doldurmamış çocuklar ağır ve tehlikeli işlerde çalıştı-
rılamaz.
Hangi işlerin ağır ve tehlikeli işlerden sayılacağı, kadınlarla 16 yaşını
doldurmuş fakat 18 yaşını bitirmemiş çocukların hangi çeşit ağır ve tehlikeli
işlerde çalıştırılabilecekleri Çalışma ve Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlıkların-
ca hazırlanacak bir tüzükte gösterilir.
Ağır ve tehlikeli işlerde rapor:

Madde 79 - Ağır ve tehlikeli işlerde çalışacak işçilerin işe girişlerinde
veya işin devamı süresince bedence bu işlere elverişli ve dayanaklı oldukları;
işyeri hekimi, işçi sağlığı dispanserleri, bunların bulunmadığı yerlerde sırası
ile en yakın Sosyal Sigortalar Kurumu, sağlık ocağı, Hükümet veya belediye dok-
torları tarafından verilmiş muayene raporları olmadıkça; bu gibilerin işe alın-
maları veya işte çalıştırılmaları yasaktır.
İşyeri hekimi tarafından verilen rapora itiraz halinde, işçi en yakın Sosyal
Sigortalar Kurumu hastanesi sıhhi kurulunca muayeneye tabi tutulur, verilen ra-
por kesindir.
Yetkili memurlar isteyince, bu raporları işveren kendilerine göstermek zo-
rundadır.

Bu raporlar her türlü resim ve harçtan muaftır.
Onsekiz yaşından küçük işçiler için rapor:

Madde 80 - (Değişik: 29/7/1983-2869/20 md.)
13 den 18 yaşına kadar (18 dahil) çocukların herhangi bir işe alınmalarından
önce; işyeri hekimi, işçi sağlığı dispanserleri; bunların bulunmadığı yerlerde
sırası ile en yakın sosyal sigortalar kurumu, sağlık ocağı, hükümet veya beledi-
ye tabiplerine muayene ettirilerek işin niteliğine ve şartlarına göre vücut ya-
pılarının dayanıklı olduğunun raporla belirtilmesi ve bunların 18 yaşını doldu-
runcaya kadar en az her altı ayda bir aynı şekilde doktor muayenesinden geçiri-
lerek bu işte çalışmaya devamlarında bir sakınca olup olmadığının kontrol etti-
rilmesi ve bütün bu raporların işyerinde muhafaza ettirilerek yetkili memurların
isteği üzerine kendilerine gösterilmesi zorunludur.
Birinci fıkrada yazılı tabipliklerce verilen rapora itiraz halinde, işçi en
yakın sosyal sigortalar kurumu hastanesi sıhhi kurulunca muayeneye tabi tutulur.
Verilen rapor kesindir.
Bu raporlar damga vergisi ve her çeşit resim ve harçtan muaftır.
Gebe ve emzikli kadınlar için tüzük:

Madde 81 - Gebe veya emzikli kadınların hangi dönemlerde ne gibi işlerde ça-
lıştırılmalarının yasak olduğu ve bunların çalışmalarında sakınca olmayan işler-
de hangi şartlar ve usullere uyacakları, ne suretle emzirme odaları veya çocuk
bakım yurdu (kreş) kurulması gerektiği Çalışma, Sağlık ve Sosyal Yardım Bakan-
lıkları tarafından birlikte düzenlenecek bir tüzükte gösterilir.
Çeşitli tüzükler:

Madde 82 - Çalışma veya Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlıklarından birinin
göstereceği lüzum üzerine, bu bakanlıklar tarafından beraberce hazırlanmak su-
retiyle,
a) Ağır ve tehlikeli olarak gösterilmiş işlerden başka işler için de işçile-
rin ilk önce doktora gösterilmelerini,
b) Bazı işlerde çalışan işçilerin belirli sürelerde genel olarak sağlık mua-
yenesinden geçirilmelerini,
c) Çeşitli veya bir kısım işlerde çalışan işçilerin sağlık durumlarının ak-
saması, yaptıkları işin ürünlerine ve genel sağlığa yahut birlikte çalıştıkları
öteki işçilere zararlı olursa, bu gibilerin o işlerden çıkarılmalarını,
ç) Ne durumda ve ne gibi şartları haiz olan işyerlerinde banyo, uyku, din-
lenme ve yemek yerleri ile işçi evleri ve işçi eğitimi yerleri yapılmasını,
Tespit eden tüzükler çıkarılabilir.

ALTINCI BÖLÜM
İş ve İşçi Bulma
İş ve işçi bulma görevi:

Madde 83 - İşçilerin elverişli oldukları işlere yerleşmelerine ve çeşitli
işler için elverişli işçiler bulunmasına, aracılık etme hususlarının düzenlenme-
si; kamu görevi olarak Devletçe yapılır.
Bu görev 4837 sayılı Kanunla kurulan İş ve İşçi Bulma Kurumunca yapılır.
İş ve İşçi Bulma Kurumunun görevi:

Madde 84 - İş ve İşçi Bulma Kurumunun her çeşit ekonomik işletmelerle ser-
best sanat niteliğinde olan öbür işler için bilgi toplamak, işçi isteme ve iş
aramanın düzene bağlanması yolunda gerekli çalışmaları yapmak ve işçi ücretleri-
nin iniş çıkışlarını izleyip, geçim şartlarındaki yükseklikle karşılaştırılarak
sosyal sıkıntıların önüne geçmek için bütün yurtta yahut bir bölgede veya bele-
diye çevresinde alınması gereken tedbirleri tespit ve bunların uygulanmasına
yardım etmek, çeşitli iş kollarındaki işverenlerle işçileri gösteren cetvelleri
yayınlamak, mesleke yöneltmek, işçilerin mesleki eğitimlerinin yükselmesi ve us-
ta (kalifiye) iş