Kübizm...

XX. yy. başlarında ortaya çıkan sanat akımıdır. «Kübizm» terimi 1914 Savaşı'ndan önceki yıllarda Paris'te gelişen bir resim akımını belirtir. O dönemde Avrupa'da biçimlenmekte olan modern sanatın temel halkalarından biri kübizmdir. Genellikle kübizmin başlangıç noktasını, 1907 yılında Pablo Picasso'nun yaptığı ve o güne kadar resim alanında benzeri görülmemiş Avignonlu Genç Kızlar tablosunun oluşturduğu konusunda görüş birliği vardır. Burada, çıplak vücutları baltayla yontulmuşa benzeyen beş kadın görülür; basitleştirilmiş biçimler, geometrik biçimler haline dönüşmüştür.

O sıralarda doğadaki biçimleri basit hacimlere indirgeyen tabloları yapan yalnız Picasso değildi. Paris'te, o dönemde, izlenimcilikten ve başlıca kaygıları ışığın geçici etkilerini resmetmek olan izlenimcilerden hoşnut olmayan bir genç ressamlar kuşağı yetişiyordu; bunlar, Matisse'in çevresinde toplanmış olan «fovlar»ın çok renkli resim sanatından da hoşlanmıyorlardı. Tablolarını sağlam temellere oturtmak istiyor ve bu konuda ressam Paul Cezanne'ın izinden gidiyorlardı. Nitekim bu ressamlar, Cezanne'dan, onun son Provence manzaralarından ve natürmortlarından esinlenecekler, bundan da kübizm doğacaktı.

İç İçe Geçmiş Hacimler

«Kübizm» adı, Georges Braque'ın bir tablosunu gören Matisse'in bu tablo için «küçük küpler» sözünü kullanmasıyla ortaya çıkmıştır. Bir yanılgı sonucu yeni resme uygulanan bu deyim, Picasso ve Georges Braque'ın o tarihlerde birbirine pek benzeyen ilk kübist eserleri konusunda bir fikir verebilir. Her ikisi de hacimlerin iç içe geçtiği portreler, manzaralar, natürmortlar çizmekteydi. Onlar iki boyutlu (en ve boy) olan tuvalin yüzüne doğada üç boyutlu (en, boy, derinlik) olan nesneleri çizebilmenin çarelerini araştırıyorlardı. Bu, yeni bir sorun değildi; bütün resim sanatının sorunuydu; ama o zamana kadar, derinlik izlenimi perspektif aracılığıyla verilebiliyordu.

Picasso ile Braque, her şeyden önce bir tablonun ne olduğunu unutturan bu çözüm yolunu bir yana bıraktılar: tablo, aslında dümdüz bir yüzeydir. Braque ile Picasso, biçimleri tuvalin üzerine kademeli sıralayarak üst üste yerleştirdiler. Zaten onların niyeti, gerçeği gördüğümüz gibi değil, olduğu gibi göstermekti: yerimizi değiştirmeden bir nesneye baktığımız zaman onun sadece bir kısmını, bir köşesini veya bir yüzünü görürüz.

Kübistler ise nesneleri, sanki çevresinde dolaşıyorlarmış gibi, birkaç bakış açısından, cepheden, yandan, üstten, alttan bakarak aynı imge üzerinde göstereceklerdir. Aynı şekilde, bir yüzü hem yandan, hem de iki gözü görülecek biçimde (karmaşık görüntü) vereceklerdir.

1911'e doğru Braque ve Picasso için, nesneleri kat kat açıp saydam küçük yüzeylere bölmek, kenar çizgilerini kırmak, gerçek bir oyun haline geldi; o kadar ki, neyin resmini yaptıklarını anlamak giderek zorlaştı. İki ressam o sıralarda Avrupa'nın başka merkezlerinde doğmakta olan soyut sanata çok yaklaşmış bulunuyordu.

Resme Gerçeği Sokmak

Kübistler, sanatlarını geliştirirken gerçeği tamamen özgün bir biçimde resim sanatına sokmak amacını güttüler: resme tamamen yabancı öğeleri (kâğıt, gazete parçalan, kibrit çöpleri) tablolarına yapıştırdılar. Üstelik boyalarına kum karıştırdıkları da oluyordu. Bütün bunlar günümüz resim sanatında sık sık rastlanan şeylerdir, ama o dönemde hiç görülmemişti. Kübistler bunu hem gerçek ile ilişkilerini yitirmediklerini göstermek, hem de resimde imtiyazlı madde diye bir şey olmadığını, bir tablonun herhangi bir şeyle yapılabileceğini göstermek için yaptılar. Yeter ki, tablo, biçimlerin tutarlı bir kompozisyonunu oluştursun.

Açıklık kaygısıyla, yapısal çizgileri iyice azalttılar ve kompozisyonlarına, hemen belirli bir nesneyi akla getiren resmedilmiş biçimleri eklediler: sözgelimi, bir gitarı belirtmek için teller ve bir eğri, keman için üzerindeki delikleri, şişe için ise şişenin boynunu çizmekle yetindiler...

http://img92.imageshack.us/img92/8769/kubizm26e670fzq0.jpg

«Mürettip» (1919), Fernand Leger'in eseri. Sanatçı 1910 yılında Picasso ve Braque ile tanıştı. Bu karşılaşma onun açısından son derece önemliydi, zira bu etki altında kübizmi ilk benimseyenlerden biri olacaktı. Staatsgalerie, Münih.

http://img470.imageshack.us/img470/8122/kubizm36edda7ur5.jpg

«Sürahi ve Kitap», Juan Gris'in eseri. Leger ile birlikte, Picasso'nun arayışlarına ilk katılanlardan biri olan Gris, kübizmin «sentetik» adı verilen ikinci evresine, yani renge ve mantığa daha çok önem, verilen aşamasına etkin bir biçimde katıldı. Özel koleksiyon, Paris.

http://img459.imageshack.us/img459/4065/kubizm33d5b0sw5.jpg

Kübizmin temel eserlerinden biri: Picasso'nun «Avignonlu Genç Kızlar» (1907) adlı tablosu. Çağdaş Sanat Müzesi, New York.

http://img83.imageshack.us/img83/8191/kubizm448038rd5.jpg

Marcel Duchamp'ın «Merdivenden İnen Çıplak» (1912) adlı bu tablosu, tek bir hareketin ardışık aşamalarını üst üste gösterisiyle dikkati çeker. Hareketin böyle soyut bir biçimde verilmesi, Duchamp'ın deyişiyle, zaman ve mekânın birarada ifade edilmesini sağlar. Philadelphia Milli Müzesi, A.B.D.

http://img83.imageshack.us/img83/1836/kubizm5512d4fb8.jpg

Georges Braque'ın «Gazete» adlı eseri. Sanatçının tablolarında rasgele eşya (gazete, kumaş parçaları v.b.) kullanmağa başlaması ve bunlara «yapıştırılmış kâğıtlar» adını vermesi 1911 yılına rastlar. Çağdaş Sanat Müzesi, Paris.

1907 - 1914 arasInda Fransa’da Pablo Picasso ve Georges Braque OnderliGinde geliSen bir resim akImIdIr. 1908’de bir sergide, Braque’nin I’Estaque’ta, Evler resmindeki evleri “Ust Uste yIGIlmIS kUplere” benzeten FransIz eleStirmen Louis Vauxcelles’in, aynI benzetmeyi bir yazIsInda kullanmasI Uzerine bu yeni akIma KUbizm denmeye baSlandI.

KUbist resim anlayISInI benimseyen bazI ressamlar, 1911’de Paris’te akImIn en kapsamlI ilk toplu sergisini aCtIlar. Sergide yer alan yapItlar, izleyenler ve eleStirmenler arasInda bUyUk bir SaSkInlIk yarattI.

KUbizm AkImI, 20. yUzyIl baSlarInda, UnlU fizik kuramcIsI Albert Einstein’In geliStirdiGi gOrelilik kuramIyla zaman, uzay ve kUtle kavramlarInI deGiStirerek, bilim ve felsefe alanInda yepyeni bir CIGIr aCtIGI dOnemde doGdu. KUbizm’in kuramsal dayanaGInI Gertrude Stein, Alfred Jarry ve Guillaume Apollinaire gibi yazar ve Sairlerin yapItlarInda yer alan dUSUnceler oluSturuyordu. Picasso, Stein’in yeni baSlayan yUzyIlI “her Seyin paramparCa olduGu, yIkIma uGradIGI ve yalnIzlIGa terk edildiGi” bir CaG olarak tanImlayan sOzlerinden Cok etkilenmiSti. CaGInIn gerCeklerini en iyi biCimde anlatabilecek bir resim dili oluSturma CabasI onu KUbizm’e yaklaStIrdI. Yeni bir anlatIm dili arayan resim anlayISInIn katI kurallarIna karSI CIktI. Nesneleri ISIk, gOlge ve perspektif gibi rastlantIsal Ozelliklerinden arIndIrarak onlarI, temel Ozellikleriyle Cizmeye baSladI. Nesneleri geometrik OGelerine ayrIStIrarak, yatay ve dikey Cizgilerle resmetti.

AmaC, nesneleri “izleyicinin bulunduGu yerden gOrebileceGi biCimde” deGil, deGiSik koSullarda ve baSka aCIlardan baktIGInda gOrebileceGi Ozellikleriyle de gOsterebilmekti. SonuCta, geleneksel sanat anlayISInIn tUm kurallarI altUst oldu. BiCimler ve derinlik duygusu yalnIzca renklerle belirlendi. SOzgelimi, kIrmIzImsI kahverengi gibi sIcak renkler yakInI, mavi, yeSil, gri gibi soGuk renkler ise uzaGI belirtmekte kullanIldI. KUbist ressamlar, CeSitli insan figUrleri ve portreler yaptIlar. NatUrmortlarInda (OlU doGa) ise en Cok gitar, keman, harp gibi CalgIlara, resim paleti ve sUrahi gibi Cevrelerinde gOrdUkleri her tUrlU nesneye yer verdiler.

Nesnelerin birbirinden kopuk kopuk ya da iC iCe geCmiS gibi durduGu bu resimler daha Cok COzUlmesi gUC bir bilmeceye benziyordu. Picasso’nun Avignonlu KIzlar’I (1907) ile Braque’In CIplak (1907) adlI yapItI, yeni baSlayan bir akImIn ilk habercisiydi.

KUbizm AkImI, COzUmsel (analitik) ve bireSimsel (sentetik) olarak iki evrede geliSti. AkImIn 1912’ye kadar sUren ilk evserinde, 1900’lerde Paris’te sergisi aCIlan Afrika heykel sanatInIn ve 1097’de Paris’te bir sergi aCan FransIz ressam Paul Cézanne’In etkileri egemendi. Cézanne’In YIkananlar adlI yapItIndan esinlenen ressamlar, konu aldIklarI nesnelerin deGiSik aCIlardan elde edilen gOrUntUlerini kUCUk yUzeyler biCiminde yan yana getirerek Cizmeye baSladIlar.

Picasso’nun Avignonlu KIzlar adlI yapItIndaki kIzlarIn yUzleri, Afrika Yerlileri’nin yaptIGI maskelere benziyordu. BireSimsel KUzbizm kesikleri, kibrit kutusu, zincir gibi gerCek nesnelerin yapIStIrIlmasIyla oluSan Kolaj tekniGi kullanIldI. SOzgelimi Picasso, Bambu Sandalyeli NatUrmort’u (1912) yaparken, tuvalin Uzerinde gazete, pipo, bardak gibi nesneler, Braque ise Pipolo Adam’da (1912) kalem ve duvar kaGIdI kullandI.

Sanat tarihinde bir devrim yaratan KUbizm AkImI, grafik sanatlardan dekoratif sanatlara kadar birCok alanda etkili oldu.